Mujo Ulqinaku: qëndresa e 7 prillit

Ka burra që historia i kujton jo për sa kohë jetuan, por për sa kohë qëndruan. Mujo Ulqinaku qëndroi pak orë — disa orë të një mëngjesi prilli — dhe pikërisht ato pak orë ia siguruan emrin përjetësisë. Kur ushtria më e madhe e Mesdheut fashist u derdh në brigjet shqiptare, shumëkush u tërhoq, shumëkush heshti. Një rreshter marine, i lindur jashtë kufijve të shtetit shqiptar, vendosi të mos heshtte. Kjo është historia e tij, dhe është njëkohësisht historia e nderit kombëtar në një ditë turpi shtetëror.

Një djalë i detit nga Ulqini

Mujo Ulqinaku lindi në vitin 1896 në Ulqin — atëherë nën Principatën e Malit të Zi, sot ende qytet shqiptar mes kufijsh të huaj — në një familje detarësh e tregtarësh deti. Emri i tij i lindjes ishte Mujo Cakuli; mbiemrin "Ulqinaku" ia dha vendlindja, ashtu siç doli zakon te shqiptarët e shpërngulur, që e mbanin atdheun e vogël në vetë emrin e tyre. Ai u rrit me kripën e Adriatikut në fytyrë. Që i ri u fut në flotën tregtare, lundroi nga Shkodra në Lezhë, mësoi anijen ashtu siç malësori mëson malin: jo nga librat, por nga rreziku.

Ardhja e tij nga Ulqini nuk është një hollësi biografike, por një tezë e tërë. Ai e mishëron atë të vërtetë që Zhurma e mban si bosht: kombi nuk mat dot me kufijtë e shteteve. Ulqini, Tivari, Plava e Gucia mbetën jashtë Shqipërisë së vitit 1913, ashtu siç mbeti edhe Kosova nën Serbinë dhe Jugosllavinë. Por një djalë i Ulqinit erdhi e dha jetën për Durrësin — sepse për të, Durrësi dhe Ulqini ishin i njëjti dhe. Portreti i tij i takon me të drejtë galerisë së figurave të kombit, ku heroizmi nuk pyet për pasaportë.

Mëngjesi i 7 prillit 1939

Më 7 prill 1939, Italia fashiste e Musolinit hodhi në brigjet shqiptare një forcë rreth njëzet e dy mijë veta nën komandën e gjeneral Alfredo Guzzonit, e mbështetur nga aeroplanë e anije lufte. Zbarkimet u bënë në Durrës, Vlorë, Shëngjin e Sarandë. Mbreti Zog kishte nënshkruar marrëveshje pas marrëveshjeje me Romën dhe e kishte lënë vendin pa mbrojtje të vërtetë; vetë ai do të largohej shpejt jashtë kufijve. Ky është konteksti i hidhur i pushtimit italian të 7 prillit 1939: një shtet që u rrëzua brenda një dite, dhe pak burra që nuk pranuan ta lëshonin pa gjak.

Durrësi ishte pika ku zbarkimi u prit me qëndresën më të ashpër. Aty, një grusht prej rreth treqind e gjashtëdhjetë vetash — xhandarë, marinarë e qytetarë të thjeshtë — u mblodhën nën komandën e Abaz Kupit, komandant i xhandarmërisë, dhe të Mujo Ulqinakut. Armatimi i tyre ishte qesharak përballë armikut: armë të vogla dhe vetëm tre mitraloza. Por ata e dinin atë që historia e mëvonshme do ta vërtetonte: se rezistenca nuk matet me sasinë e plumbave, por me peshën e shembullit.

Mitralozi në qendër të vijës

Ulqinaku komandonte anijen patrulluese "Tiranë". Kur filloi zbarkimi, ai zuri vend në qendër të vijës mbrojtëse me një mitraloz dhe hapi zjarr mbi ushtarët italianë teksa zbritnin nga anijet. Bashkë me dy mitralierët e tjerë dhe me shokët e tij, ai i mbajti pushtuesit në vend për disa orë — orë që, përballë një perandorie, vlenin sa një jetë e tërë. Italianët, që prisnin një paradë, gjetën një betejë.

Qëndresa u thye vetëm kur nga anijet zbritën tanket e lehta. Atëherë raporti i forcave u bë i pamundur dhe brenda pak orësh qyteti ra. Në orët e fundit të luftimit, një predhë artilerie e hedhur nga një anije torpiluese italiane goditi Mujo Ulqinakun dhe e vrau në postin e tij, pranë mitralozit që nuk e kishte lëshuar. Bilanci flet vetë: mbrojtësit shqiptarë lanë rreth pesëdhjetë e një të vrarë; italianët pranuan njëzet e pesë të vrarë e gati njëqind të plagosur. Një grusht njerëzish me tre mitraloza i kishin nxjerrë gjak perandorisë.

Nderi kundër turpit

Konica do ta kishte parë menjëherë ironinë mizore të asaj dite: shteti shqiptar, me mbretin, ministrat dhe traktatet e tij, u shemb pa qëndresë; ndërsa nderi i kombit u shpëtua nga një rreshter deti i lindur jashtë atij shteti. Kjo s'është lëvdatë verbërisht patriotike — është e vërteta e hidhur që duhet thënë: institucionet tona dështuan, por populli nuk u dorëzua. I njëjti dallim midis pushtetit që përkulet dhe njeriut që nuk përkulet do të përsëritej shpejt në rezistencën antifashiste shqiptare, ku emra si Qemal Stafa do të bëheshin simbole të një brezi.

Pas Luftës, Ulqinaku u shpall "Hero i Popullit". Përpara Kalasë së Durrësit iu ngrit një monument; një gjimnaz në Durrës dhe rrugë në Tiranë e në Prishtinë mbajnë emrin e tij — nga Adriatiku te Kosova, ashtu siç i takon një biri të Ulqinit. Regjimi komunist e shfrytëzoi kujtimin e tij për mitologjinë e vet, siç bëri me çdo gjë; por figura e Mujos i mbijeton çdo ideologjie. Ai nuk vdiq për një parti që ende nuk ekzistonte, as për një mbret që iku. Vdiq sepse, kur deti i solli pushtuesin, marinari nuk dinte tjetër veç ta priste me plumb.

Sot, kur kalon pranë monumentit të tij në Durrës, kujto se historinë e kombeve nuk e shkruajnë gjithmonë gjeneralët dhe mbretërit. Ndonjëherë e shkruan një rreshter nga Ulqini, me një mitraloz, në mëngjesin e 7 prillit.

Burimet:

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012).
• Bernd J. Fischer, Albania at War, 1939–1945 (Hurst & Co., 1999).
• Encyclopædia Britannica, zëri "Italian invasion of Albania (1939)".
• "Battle of Durrës (1939)" — historiografi mbi zbarkimin italian dhe mbrojtjen e qytetit nën Abaz Kupin e Mujo Ulqinakun.

— Redaksia ZHURMA