Taulantët dhe fiset e mëdha ilire

Kur historiani përpiqet të kuptojë botën ilire, e para gjë që duhet ta heqë nga mendja është përfytyrimi i një kombi të bashkuar nën një flamur të vetëm. Iliria nuk ishte një shtet, por një det fisesh — dhjetëra bashkësi me emra, krahina e mbretër të vetët, që herë luftonin njëra-tjetrën e herë bashkoheshin para një armiku të përbashkët. Pikërisht në këtë mozaik fisesh, dhe jo në një perandori të rreme, qëndron madhështia e vërtetë e ilirëve, paraardhësve tanë. Dhe ndër të gjitha këto fise, pak nisma e ndaluan dot ushtrinë maqedonase aq fort sa Taulantët.

Taulantët: zotërit e bregut

Taulantët ishin një popull ilir që banonte në bregdetin jugor të Adriatikut, në zemër të Shqipërisë së sotme, duke sunduar herë pas here pjesën më të madhe të fushës midis lumenjve Drin e Vjosë. Qendra e fuqisë së tyre ishte rrethina e Epidamnit — Dyrrahut, Durrësit të sotëm — ai port i lashtë ku Lindja takohej me Perëndimin. Vetë emri "Taulantë" është një dëshmi e gjallë: shumë studiues e lidhin me fjalën shqipe dallëndyshe, "njerëzit-dallëndyshe", një urë e hollë por e qartë midis emrit antik dhe gjuhës që flasim ende sot — pikërisht ajo lidhje që rrëfen gjuha ilire dhe vijimësia me shqipen.

Që nga fundi i shekullit V para erës sonë, Taulantët sulmonin kolonët grekë rreth Epidamnit, duke u përzier vazhdimisht në punët e qytetit. Por çasti i tyre i lavdisë erdhi me një mbret që emrin ia ruajti historia: Glaukinë.

Glaukia, mbreti që mbijetoi Aleksandrin

Glaukia, bir i Pleuratit, mbretëroi mbi Taulantët nga viti 335 deri më 295 para erës sonë. Më 335, kur princi ilir Klejt ngriti krye kundër Aleksandrit të Madh, Glaukia i çoi në ndihmë një ushtri të fortë në betejën e Peliumit. Maqedonasit dolën fitues, por ndodhi diçka domethënëse: Klejti gjeti strehë brenda tokave taulante, dhe Aleksandri — pushtuesi i botës — nuk guxoi ta ndiqte atje. Kjo na tregon se sa e respektuar dhe e frikshme ishte fuqia e këtij fisi ilir, që i bëri ballë Maqedonisë ashtu siç kishte bërë më parë Bardhyli, mbreti që ndali Maqedoninë.

Glaukia jo vetëm mbijetoi, por u rrit. Më 312 para erës sonë ai mori nën kontroll Epidamnin. Megjithatë, vepra e tij më e bukur është një akt njerëzor: kur dinastia e Epirit u rrëzua, Glaukia priti në oborrin e vet një fëmijë në arrati — Pirron e ardhshëm — dhe e rriti si bir të vetin. Më 306 para erës sonë, pas një fushate të gjatë, ishte pikërisht mbreti taulant ai që e ktheu Pirron në fronin e Epirit. Kështu, një mbret ilir bëri mbret atë që do të bëhej një nga gjeneralët më të frikshëm të lashtësisë.

Fiset e mëdha: Ardianët, Dardanët, Autariatët

Taulantët nuk ishin vetëm. Gjeografi Straboni shkruan se tri ishin fiset më të fuqishme ilire: Ardianët, Dardanët dhe Autariatët. Secili prej tyre rrëfen një kapitull më vete të historisë sonë.

Autariatët, sipas Strabonit, qenë dikur fisi më i madh dhe më i fortë i të gjithë ilirëve. Lëvizjet e tyre në kapërcyell të shekujve VI–V para erës sonë tronditën gjithë gadishullin: ata i shtynë Ardianët drejt bregut dhe Triballët drejt lindjes. Por nga gjysma e dytë e shekullit IV para erës sonë emri i tyre shuhet — kujtim i hidhur se sa shpejt mund të rrëzohet edhe fisi më i madh.

Ardianët, ndërkohë, ngjitën shkallët e fuqisë. Nga banorë të thellësisë, ata zbritën në bregdet dhe u bënë zotër të detit. Në shekullin III para erës sonë entiteti politik i Ardianëve u bashkua me vetë Mbretërinë Ilire, shtetin e parë të trojeve, që arriti kulmin nën mbretin Agron dhe gruan e tij, mbretëreshën Teutë. Anijet e tyre të shpejta sunduan Adriatikun derisa u përballën me një fuqi të re e të pamëshirshme: Romën.

Në veri e në lindje shtriheshin Dardanët, ai popull luftëtar e ngulmues që banonte në Kosovën e sotme dhe rreth saj. Për qëndresën e tyre të gjatë e për rolin e tyre të veçantë në historinë tonë flet veçmas faqja për Dardanët, ilirët e Kosovës dhe të Dardanisë.

Një popull, shumë emra

Përveç këtyre, burimet antike na ruajnë një varg të tërë emrash: Enkelejtë, Labeatët, Penestët, Parthinët, Dasaretët, Amantët e të tjerë. Sipas një legjende greke, Taulantët, Enkelejtë, Labeatët e Parthinët rridhnin të gjithë nga bijtë e bijat e Ilirit, paraardhësit mitik — një mënyrë e të lashtëve për të thënë atë që ne e dimë sot: se nën shumësinë e emrave fshihej një lidhje gjaku, gjuhe e zakoni.

Konica do të na kujtonte këtu të mos biem në kurthin e lehtë të vetëlavdërimit. Fiset ilire u grindën mes tyre po aq sa luftuan armikun; përçarja e tyre ishte plagë reale, jo trill i historianëve armiq. Por pikërisht këtu qëndron mësimi: kombi shqiptar nuk lindi nga një perandori e idealizuar, por nga qëndresa kokëfortë e dhjetëra fisesh që, secili në cepin e vet të trojeve, nuk u shua kurrë. Taulantët u tretën si emër, por dallëndyshet e bregut të Durrësit fluturojnë ende — dhe me to, kujtesa e një populli që as Maqedonia, as Roma nuk e fshinë dot.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, zërat "Illyria" dhe "Pyrrhus, king of Epirus".
• Strabo, Geographica, libri VII (mbi Ardianët, Autariatët dhe Dardanët si tri fiset më të fuqishme ilire).
• John Wilkes, The Illyrians, Blackwell, 1992.
• Wikipedia, zërat "Taulantii", "Glaucias of Taulantii", "Ardiaei" dhe "Autariatae" (me referenca te burimet antike Arrian e Diodor i Sicilisë).

— Redaksia ZHURMA