Miti i 'shqiptarit grabitqar': stereotipi dhe burimi i tij

Ka pak shprehje që e kanë ndjekur shqiptarin nëpër shekuj me aq këmbëngulje sa fjala grabitqar. E gjejmë në relacionet e konsujve të huaj, në fletoret e udhëtarëve perëndimorë, në raportet osmane dhe — më vonë e më helmtore — në propagandën e shteteve fqinje që e shndërruan një gjendje historike në një cilësi të lindur. Pohimi është i thjeshtë dhe prandaj i rrezikshëm: shqiptari, na thonë, është nga natyra hajdut, kaçak, njeri që e ka grabitjen në gjak. Le ta marrim këtë pohim ashtu siç meriton — jo me inat, por me dëshmi.

Pohimi dhe forma e tij

Stereotipi ka dy fytyra. E para është e vrazhdë: shqiptari si banditi i maleve, i gatshëm të vrasë për një dele a për një pushkë. E dyta është më e hollë dhe më e rrezikshme: ideja se ky bandit nuk është fryt i rrethanave, por i një "psikologjie kombëtare" të pandryshueshme. Faik Konica, që e njihte mirë mendjen perëndimore sepse jetonte brenda saj, e kuptoi se e dyta ishte arma e vërtetë. Sepse një popull mund të dalë nga varfëria; por nga "natyra" e vet, sipas atyre që e shpikën, nuk del kurrë. Pikërisht këtu lidhet ky mit me të gjithë familjen e tij — me mënyrën se si ndërtohen mitet kundër shqiptarëve: merret një e dhënë e vërtetë historike, i hiqet konteksti, dhe shndërrohet në thelb të përjetshëm.

Çfarë thotë vërtet historia

Se kishte banditizëm në trojet shqiptare nuk e mohon askush serioz. Por studimi më i thelluar mbi këtë dukuri, ai i historianit Frederick Anscombe te eseja Albanians and "mountain bandits", e vendos atë saktësisht aty ku duhet: në kontekstin e rënies osmane. Banditizmi me pjesëmarrje shqiptare u rrit gjatë viteve 1770–1780 dhe arriti kulmin në vitet 1790 e 1800-të. Shkaqet nuk ishin etnike, por strukturore — dobësia e shtetit qendror osman, paaftësia e Stambollit për të kontrolluar parinë vendore, dhe varfëria e thellë e një vendi malor pa tokë pjellore e pa rrugë.

Anscombe nxjerr një përfundim që e rrëzon krejt mitin: shumica e këtyre "kaçakëve" lëviznin nga interesi i çastit, jo nga ndonjë ide a "instinkt". Ata që grabisnin sot, paguheshin nesër nga vetë qeveria osmane si rojë a si ushtarë të çrregullt. Vija ndarëse mes bandës dhe shtetit ishte pagesa, jo etnia. Vetë fjala kaçak vjen nga turqishtja osmane (kaçmak — të ikësh, të fshihesh) dhe përshkronte një gjendje juridike — të jashtëligjshmin — jo një komb. Klephti grek, hajduku sllav dhe kaçaku shqiptar ishin i njëjti fenomen ballkanik i një perandorie që po shembej; vetëm propaganda e mëvonshme zgjodhi t'ia ngjiste vulën njërit popull.

Nga nevoja, jo nga natyra

Kush e njeh malësinë e kupton menjëherë. Toka e pakët, dimrat e gjatë, mungesa e shtetit që mbron — të gjitha këto e bënë armën pjesë të jetës së përditshme. Por arma e malësorit shqiptar nuk ishte vetëm vegël grabitjeje; ishte, para së gjithash, mjet i rendit të vet. Aty ku mungonte ligji i Stambollit, vepronte Kanuni dhe e drejta zakonore — një sistem i tërë normash që rregullonte pronën, gjakun, mikun e fqinjin me një rreptësi që udhëtarët e huaj e quanin "të egër" vetëm sepse nuk e kuptonin. Antropologia angleze Edith Durham, që përshkoi Alpet veriore më 1908 dhe shkroi High Albania, dëshmoi se ligji i Lekës kishte më shumë autoritet se të dy fetë bashkë, dhe se "Lek e tha kështu" zbatohej më fort se Dhjetë Urdhërimet. Ky nuk është portret i një populli pa rregull; është portret i një populli me rregull tjetër.

E njëjta gjë vlen për institucionin që e huaja s'e zinte dot me gjuhën e vet: besën. Po t'i besosh mitit, shqiptari ishte njeri pa fjalë e pa besë, gati të të grabiste me të parën rast. Po realiteti ishte i kundërt deri në paradoks: mysafiri nën besë mbrohej me jetën e të zotit të shtëpisë, dhe tradhtia e fjalës së dhënë ishte turpi më i rëndë që mund të binte mbi një shtëpi. Një kulturë grabitqare nuk e ndërton fjalën e dhënë si vlerën më të lartë të vetën.

Pse mbijetoi miti

Po atëherë, pse mbeti ky stereotip kaq i ngjitur? Sepse u shërbeu shumëkujt. Perandorisë osmane i shërbeu për të justifikuar ekspeditat ndëshkimore. Shteteve fqinje — Serbisë, Greqisë, Malit të Zi — u shërbeu më vonë për një qëllim më të errët: nëse shqiptari paraqitej si grabitqar nga natyra, atëherë dëbimi i tij nga trojet e veta nuk ishte krim, por "pastrim". Miti i grabitqarit u bë parathënia e dhunës; nga fjala te plumbi rruga ishte e shkurtër. Dhe pikërisht prandaj nuk është thjesht një fyerje letrare — është një vegël politike, e të njëjtës dorë që prodhoi mitin se shqiptarët erdhën vonë në Ballkan.

Por miti pati edhe kundërshtarët e vet, dhe çuditërisht ata erdhën nga jashtë. Lord Bajroni, kur kaloi nëpër trojet shqiptare më 1809, nuk pa hajdutë: pa burra me fisnikëri luftarake, me veshje "më madhështore se çdo tjetër në botë", me një kod nderi që e mahniti. Ai e veshi vetë kostumin shqiptar dhe e përjetësoi në Childe Harold. Dy sy perëndimorë, e njëjta malësi: njëri pa grabitqarë, tjetri pa pa veçse grabitqarë. Ndryshimi nuk qe te shqiptari — qe te ai që shikonte.

Përfundim: konteksti është përgjigjja

Të jemi të ndershëm në mënyrën e Konicës: po, pati banditizëm; po, pati dhunë; po, malësia shqiptare ishte e ashpër dhe e armatosur. Mohimi i kësaj do të ishte propagandë naive, jo histori. Por banditizmi ishte gjendje, jo gjak; rrethanë, jo fat; produkt i një perandorie në rrënim që e kishte braktisur këtë popull pa tokë, pa rrugë e pa shtet. Aty ku u dha tokë, paqe e ligj, shqiptari u bë bujk, tregtar, mësues, prift dhe poet po aq lehtë sa kushdo tjetër. Stereotipi i "shqiptarit grabitqar" nuk është një e vërtetë mbi një popull; është një e vërtetë mbi ata që e shpikën — dhe mbi atë çfarë donin të fitonin prej tij.

Burimet:

• Frederick F. Anscombe, Albanians and "Mountain Bandits", në "The Ottoman Balkans, 1750–1830" (Markus Wiener Publishers, 2006); botim i hapur, Birkbeck ePrints.
• M. Edith Durham, High Albania (Edward Arnold, London, 1909).
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press, 2010), zërat "Kanun" dhe "kaçak".
• Lord Byron, Childe Harold's Pilgrimage (Canto II, 1812); korrespondenca për udhëtimin shqiptar të vitit 1809.
• Encyclopædia Britannica, zëri "Albania: History — Ottoman period".

— Redaksia ZHURMA