Skënderbeu në kujtesën evropiane: nga Barleti te Vivaldi e Disraeli

Pak burra të mesjetës patën fatin e çuditshëm të vdesin dy herë: njëherë si njerëz, dhe një herë tjetër, shumë më ngadalë, si simbole. Gjergj Kastrioti Skënderbeu vdiq në Lezhë në vitin 1468; por figura e tij nuk u shua bashkë me të. Përkundrazi, pikërisht atëherë nisi udhëtimi i saj i dytë — nëpër bibliotekat, skenat e teatrove dhe sallat e koncerteve të një Evrope që, për tre shekuj me radhë, do ta këndonte princin shqiptar në latinisht, italisht, frëngjisht e anglisht. Kjo është historia se si fundi i njeriut u bë fillimi i legjendës, dhe se si ajo legjendë doli nga Kruja për të pushtuar imagjinatën e një kontinenti të tërë.

Burimi i një miti: Marin Barleti

Çdo legjendë ka nevojë për një ungjilltar. Të Skënderbeut ishte një prift nga Shkodra, Marin Barleti, i cili në vitin 1508 botoi në Romë veprën Historia de vita et gestis Scanderbegi, Epirotarum Principis — "Historia e jetës dhe e bëmave të Skënderbeut, princit të epirotëve". Shkruar në një latinishte të lëmuar humaniste, plot fjalime e betgo heroike në stilin e Titit Livi, libri i Barletit nuk ishte kronikë e thatë: ishte një monument letrar. Dhe pikërisht si monument letrar funksionoi.

Vepra u përkthye, brez pas brezi, në thuajse të gjitha gjuhët e mëdha të Perëndimit — italisht (1554), gjermanisht, frëngjisht, portugalisht, spanjisht, anglisht. Çdo përkthim ishte një gur i hedhur në ujë; valët arritën deri në cepat më të largëta të kulturës evropiane. Barleti, duhet thënë me ndershmërinë që Konica do ta kërkonte, nuk ishte historian në kuptimin modern: ai zmadhonte, trillonte fjalime, fryente shifrat e ushtrive osmane. Por mëkati i tij ishte mëkati i çdo epi — dhe pa atë epos, Skënderbeu i Evropës nuk do të kishte ekzistuar kurrë.

"Atleti i Krishtit" bëhet hero i Rilindjes

Tashmë gjatë jetës, papët e Romës e kishin shpallur Skënderbeun "Athleta Christi", Atletin e Krishtërimit — mburojën e fundit përpara përparimit osman drejt zemrës së Evropës. Pas rënies së Konstandinopojës më 1453, ky imazh u bë i pakthyeshëm. Skënderbeu nuk ishte më vetëm një princ ballkanik; ai ishte dëshmia se rezistenca ndaj perandorisë më të frikshme të kohës ishte e mundur.

Voltaire-i, shekuj më vonë, do ta përmblidhte gjithçka me një fjali therëse: "Sikur perandorët grekë të kishin vepruar si Skënderbeu, perandoria e Lindjes mund të ishte ruajtur ende." Edhe Edward Gibbon, historiani më skeptik i shekullit XVIII, autori i Rënies dhe shkatërrimit të Perandorisë Romake, e trajtoi me fjalë lavdëruese — ndonëse, me syrin e tij të mprehtë, vuri re se Barleti shpesh "saktësonte" faktet në favor të heroit të vet. Ja ku qëndron ndershmëria që na detyron Konica: edhe vetë admiruesit më të mëdhenj e dinin se miti dhe njeriu nuk përputheshin plotësisht — dhe e admiruan njëlloj.

Skënderbeu këndohet: opera dhe skena

Asgjë nuk dëshmon më mirë popullaritetin e një figure sesa muzika. Më 1718, kur teatri della Pergola në Firence ringjallej, vepra që zgjodhën për ta nderuar atë skenë ishte Scanderbeg — një operë nga vetë Antonio Vivaldi, mbi libretin e Antonio Salvit. Princi i Krujës këndohej tani me violinat e barokut venecian. Më 1763, kompozitori francez François Francœur do të vinte në skenë një Scanderberg tjetër në Paris.

Skena angleze e shekullit XVIII e bëri Skënderbeun protagonist të tri tragjedive: Scanderbeg, A Tragedy e William Havard-it (1733), The Christian Hero e George Lillo-s (1735) dhe Scanderbeg, Or, Love and Liberty e Thomas Whincop-it (1747). Tre tragjedi për një burrë që publiku londinez nuk e kishte parë kurrë në hartë — dëshmi se emri i tij ishte bërë sinonim i lirisë dhe i guximit.

Nga Ronsar te Longfellow e Disraeli

Poetët nuk mbetën pas. Ronsar, princi i poezisë franceze të Rilindjes, i kushtoi vargje. Montenji e zuri ngoje në esetë e tij. Lord Bajroni, që e deshi Shqipërinë me një pasion thuajse vetjak, e përmendi botën shqiptare në Childe Harold. Përtej Atlantikut, Henry Wadsworth Longfellow — poeti më i lexuar i Amerikës së shekullit XIX — i kushtoi një poemë të tërë, "Scanderbeg", në vëllimin Tales of a Wayside Inn, ku përshkruan kalërimin e princit nga Adrianopoja drejt Krujës për të rimarrë atdheun.

Dhe pastaj vjen kthesa më e papritur. Më 1833, një romancier i ri me ambicie politike botoi një roman historik romantik me titull The Rise of Iskander. Autori quhej Benjamin Disraeli — i njëjti njeri që, dekada më vonë, do të bëhej kryeministër i Perandorisë Britanike dhe një nga burrat e shtetit më të fuqishëm të epokës viktoriane. Princi i vogël shqiptar kishte hyrë në bibliotekën personale të një kryeministri britanik shumë para se shumica e evropianëve ta dinin se ku ndodhej Shqipëria.

Pse e mbajti mend Evropa

Pse pikërisht ai? Sepse Skënderbeu i jepte Evropës atë që i mungonte: një hero të krishterë real, fitimtar, jo legjendar si mbreti Arthur, por historik. Ai ishte pasqyra ku kontinenti pa veten ashtu siç dëshironte të ishte — i pamposhtur, fisnik, i vendosur. Tri ushtri osmane të thyera përpara një kështjelle ishin material i përsosur për epokën heroike që Evropa kërkonte në të kaluarën e saj.

Por këtu fshihet edhe një ironi që ndershmëria na detyron ta themi: gjatë gjithë këtyre shekujve admirimi, Evropa e këndoi Skënderbeun pa e njohur kombin që e lindi. Ai u bë "mburoja e krishterimit", "atleti i Krishtit" — dhe rrallë "shqiptari". Vetëm me Rilindjen Kombëtare, kur Naim e Sami Frashëri e morën heroin nga duart e huaja dhe ia rikthyen popullit të vet, Skënderbeu pushoi së qeni vetëm simbol evropian dhe u bë sërish ai që kishte qenë gjithmonë: kujtesa e gjallë e një kombi. Tre shekuj Evropa e mbajti peng në vargje të bukura; Rilindja e solli në shtëpi.

Burimet:

• Marin Barleti, Historia de vita et gestis Scanderbegi, Epirotarum Principis (Romë, 1508).
• "Skanderbeg in literature and art", Wikipedia (përmbledhje e veprave letrare e artistike, me referenca te Vivaldi, Francœur, Havard, Lillo, Whincop, Ronsard, Longfellow, Disraeli).
• Edward Gibbon, The History of the Decline and Fall of the Roman Empire (vlerësimi i Skënderbeut dhe vërejtja për saktësinë e Barletit).
• Benjamin Disraeli, The Rise of Iskander (1833).
• Henry Wadsworth Longfellow, "Scanderbeg", në Tales of a Wayside Inn (1863).

— Redaksia ZHURMA