Fieri

Fieri lindi si treg i derës së Vrionëve, bejlerëve të Beratit, në mes të fushës së Myzeqesë. Rreth pazarit në breg të Gjanicës u rrit qyteti që në shekullin XX u bë një nga qendrat e naftës dhe të kimisë shqiptare, i dyti në vend për peshë ekonomike pas Tiranës. Në perëndim të tij shtrihen rrënojat e Apolonisë, në kodrat drejt Lushnjës rri manastiri i Ardenicës, dhe në mes qëndron një qytet që e njohu diktaturën edhe si fabrikë, edhe si vend internimi.

Pse ka rëndësi

• Apolonia, koloni greke e ngritur mbi tokë ilire nga kolonë të Korintit dhe të Korfuzit (Robert Elsie e daton më 588 p.e.s.), ishte qyteti ku i riu Oktavian, perandori i ardhshëm August, studioi retorikë gjashtë muaj më 45–44 p.e.s.; rrënojat e saj shtrihen në perëndim të Fierit, pranë Pojanit.
• Më 14 gusht 1935 në Fier shpërtheu përpjekja më serioze e kohës për rrëzimin e regjimit të Zogut; gjyqi i posaçëm që pasoi nxori para trupit gjykues 539 veta dhe u shoqërua me ekzekutime e tortura që tronditën opinionin evropian.
• Në regjistrimin e INSTAT-it të vitit 2023 bashkia e Fierit numëronte 101.963 banorë, ndërsa qarku i Fierit mbante rreth 10 për qind të popullsisë së Shqipërisë, i dyti pas Tiranës.

Apolonia dhe toka që nxjerr zjarr

Përpara Fierit ishte Apolonia. Qyteti antik, mbi një kodër pranë fshatit të sotëm Pojan, në perëndim të Fierit, u themelua si koloni greke, sipas Robert Elsie-t më 588 p.e.s., nga kolonë të ardhur nga Korinti dhe Korfuzi, mbi tokën e ilirëve. Straboni e quan qytet me ligje shumë të mira; Ciceroni e quajti magna urbs et gravis, qytet i madh e me peshë. Porti i tij, shkruan Elsie, mund të strehonte 120 anije. Më 229 p.e.s. Apolonia hyri nën mbrojtjen e Romës, më 148 p.e.s. u përfshi në provincën romake të Maqedonisë dhe u bë njëra nga dy pikat ballkanike nga nisej Via Egnatia. Në luftën civile romake Jul Cezari e mbajti si bazë, dhe më 45–44 p.e.s. i riu Oktavian studioi këtu gjashtë muaj në shkollën e famshme të retorikës. Sipas Elsie-t qyteti arriti kulmin në shekullin III të erës sonë; pastaj Vjosa, Aoosi i lashtë, ndërroi shtratin, porti humbi dhe në shekullin VI vendi u braktis. Në fillim të shekullit XIII, mes rrënojave, u ngrit me gurë antikë kisha bizantine e Shën Mërisë. Rrëfimin e plotë të qytetit e mban faqja Apolonia: qyteti i dijes në brigjet ilire.

Toka e Apolonisë kishte edhe një pasuri tjetër, që do ta përcaktonte Fierin dy mijë vjet më vonë. Straboni përshkruan në vendin e apoloniatëve një vend të quajtur Nymfeum, një shkëmb që nxjerr zjarr, nën të cilin rrjedhin burime uji të ngrohtë dhe asfalti. Fieri u ngrit pikërisht pranë vendburimeve të naftës, të gazit dhe të bitumit, aty ku Elsie vendos edhe Ad Novas-in antik. Gërmimet në Apoloni i nisën arkeologët austriakë Camillo Praschniker dhe Arnold Schober gjatë Luftës së Parë Botërore; misioni francez i Léon Rey-t gërmoi nga 1924 deri më 1938, dhe pas Luftës së Dytë punën e vazhduan arkeologët shqiptarë, mes tyre Hasan Ceka dhe Skënder Anamali.

Myzeqeja e Muzakajve dhe tradita e Ardenicës

Fieri shtrihet në mes të Myzeqesë, fushës bregdetare që Elsie e quan hambarin e Shqipërisë: rreth 65 kilometra e gjatë e rreth 50 e gjerë, nga bregu jugor i Shkumbinit deri te Vlora, me Lushnjën dhe Fierin si qendrat e saj. Emri i fushës u shënua më 1417 si Musachia dhe vjen nga dera fisnike e Muzakajve, e periudhës 1280–1600. Në fshatin Frakull, pranë Fierit, lindi rreth vitit 1680 Nezim Frakulla, poeti i parë i madh i bejtexhinjve, që midis 1731 dhe 1735 shkroi në Berat një divan në shqip.

Në kodrat mes Fierit e Lushnjës ngrihet manastiri ortodoks i Ardenicës, i themeluar në shekullin XIII ose XIV. E vizitonin pelegrinë të krishterë e myslimanë, kryesisht gra, që pinin ujin e burimit të tij me shpresë shërimi; kisha e Shën Mërisë në oborrin e brendshëm u përfundua më 1743. Ardenica njihet sot mbi të gjitha për një traditë: se këtu u kurorëzuan Skënderbeu dhe Andronika, e bija e Gjergj Arianitit. Asnjë dokument i kohës nuk e vërteton. Biblioteka e manastirit u dogj më 1932, burimet napolitane e venedikase heshtin, dhe tradita doli në shkrim vetëm në shekullin XX: një artikull i vitit 1938 në «Hylli i Dritës» e shënonte si gojëdhënë dhe i jepte datën 26 prill 1451. Megjithatë ajo i shpëtoi gurët. Më 1967, tregon Andrea Llukani te «Krishtërimi në Shqipëri», kur një grup të rinjsh ateistë u nis nga Fieri për ta rrënuar manastirin, peshkopi Irine Banushi, i internuar aty, i ndali duke u kujtuar se në atë kishë ishte kurorëzuar heroi kombëtar.

Qyteti i Vrionëve

Për datën e lindjes së Fierit burimet nuk pajtohen. Robert Elsie shkruan se e themeloi si qytet-treg dera e Vrionëve, bejlerët e Beratit, në shekullin XVIII. Bashkia e Fierit e nis qytetin më 1864, kur Kahreman Pasha, qeveritari vendor, u kërkoi disa arkitektëve francezë të hartonin një qendër tregtie e zejesh në kryqëzimin e rrugëve Lushnjë–Fier dhe Berat–Mallakastër–Seman. Më 1864–1865 përgjatë lumit Gjanica u ndërtua një treg për 122 tregtarë. Banorët e parë ishin shërbëtorët e pashait dhe familje vllehe që jetonin në këto anë që nga vitet 1800. Qyteti u projektua sipas modelit të qyteteve evropiane të shekullit XIX dhe jetonte nga tregtia e prodhimeve bujqësore të Myzeqesë e të Mallakastrës. Regjistrimi i parë, më 1923, gjeti në Fier pesë lagje dhe 1.493 banorë.

Dera që e ngriti qytetin hyri edhe në historinë e kombit. Mehmet Ali Vrioni (1842–1895) ishte ndër themeluesit e Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare, të krijuar në Stamboll në dhjetor 1877, dhe më 1879 udhëtoi me Abdyl Frashërin në Berlin, Paris, Vjenë e Romë për t'u dorëzuar Fuqive të Mëdha memorandumin e kërkesave shqiptare. I biri, Iljaz bej Vrioni (1882–1932), mori pjesë në kuvendin e Vlorës dhe, pas Kongresit të Lushnjës, u zgjodh kryeministër më 19 nëntor 1920. I biri i Iljazit, Jusuf Vrioni, përkthyesi i Kadaresë në frëngjisht, do ta njihte Fierin ndryshe: si vend internimi.

Gushti i 1935-s

Më 14 gusht 1935, ditë pazari, Fieri u ngrit kundër regjimit të Ahmet Zogut. Kryengritja ishte vepër e Organizatës së Fshehtë, të krijuar në Tiranë në pranverën e 1934-s, ku bashkoheshin ushtarakë, nëpunës, tregtarë, pronarë tokash, mësues e të rinj me bindje republikane, nacionaliste e komuniste. Dega e Fierit ishte e para që nisi revoltën; përveç saj u ngrit vetëm Skrapari. Nëntoger Musa Kranja, zëvendëskomandant i xhandarmërisë së qytetit, hapi depon e armëve të garnizonit dhe armatosi fshatarët e Fierit e të Mallakastrës; nënprefekti u arrestua, lidhjet telefonike e telegrafike u prenë dhe në nënprefekturë u ngrit një komision administrativ. Rastësia solli në qytet gjeneralin Leon de Gilardi, inspektor i përgjithshëm i ushtrisë, që po shkonte në Apoloni për drekë te arkeologu Léon Rey; ai u vra para turmës. Në mbrëmje rreth 200–250 kryengritës marshuan drejt Lushnjës, u pritën me zjarr nga xhandarmëria dhe u shpërndanë; krerët ikën me një motobarkë në Itali. Më 15 gusht dy batalione hynë në Fier pa hasur qëndresë.

Gjyqi i posaçëm nxori para trupit gjykues 539 veta, 17 prej tyre në mungesë. Njëmbëdhjetë xhandarë u ekzekutuan; 41 të tjerë u dënuan me vdekje, por nën trysninë ndërkombëtare dënimi iu kthye në burgim të përjetshëm të gjithëve përveç Hekuran Manekut, që u var në Fier më 23 shtator 1935. Mes të dënuarve kishte edhe pinjollë të derës Vrioni, dhe shtëpia e Qemal bej Vrionit, vetë i arrestuar, u bë sallë gjyqi. Amnistitë e 28 nëntorit e të 30 dhjetorit 1935, e pastaj ato të 1936-s e 1937-s, i liruan të dënuarit e fundit.

Azoti, nafta dhe internimi

Pas Luftës së Dytë Botërore Fieri ndryshoi përmasë. Në qytet u vendos një numër i madh çamësh të dëbuar nga Greqia në shpërnguljen e 1944–1945-s, krahas të ardhurve nga Labëria, Kosova, Mallakastra, Berati e Gjirokastra që ishin vendosur këtu në gjysmën e parë të shekullit. Deri më 1991 Fieri ishte, sipas Bashkisë, qendra e dytë ekonomike e vendit pas Tiranës: nxjerrje e përpunim nafte, ndërtim, bujqësi dhe kompleksi më i madh industrial, kimik, mekanik e energjetik. Ndër veprat e mëdha industriale të regjimit Elsie radhit rafineritë e naftës të Ballshit e të Fierit. Uzina e plehrave azotike, që nisi të ndërtohej në nëntor 1965 dhe hyri në punë më 17 shkurt 1967, u pajis me një kredi kineze, por me teknologji të firmës italiane Montecatini, dhe punonte me gazin natyror të vendit. Hekurudha arriti në Fier në tetor 1968 dhe prej këtu vazhdoi në mars 1975 drejt Ballshit, qendrës së naftës. Qyteti që më 1965 kishte 20.000 banorë arriti 35.000 më 1982 dhe 48.000 më 1991.

Po ky qytet ishte vendi ku regjimi dërgonte njerëzit që donte t'i fshinte. Sejfulla Malëshova, poeti dhe ish-anëtari i Byrosë Politike i përjashtuar më 1946, kaloi vitet e fundit në internim si magazinier në Fier, ku për vite askush nuk guxonte t'i fliste; kur vdiq më 1971, në varrim ishin vetëm e motra, varrmihësi dhe dy agjentë të Sigurimit. Jusuf Vrioni, i liruar në fund të 1958-s nga burgu, një pjesë të të cilit e kishte vuajtur në Burrel, kaloi një periudhë internimi në Fier përpara se të nisej si përkthyes. Pas Plenumit IV të vitit 1973 regjisori Kujtim Spahivogli u dërgua për riedukim në Mbrostar-Ura të Fierit, ku punoi hekurkthyes dhe banoi vetëm në një barakë.

Fieri pas 1991-shit

Rënia e regjimit e goditi qytetin pikërisht në atë që e kishte ngritur. Shumë fabrika e ndërmarrje shtetërore u mbyllën, shumë fierakë ikën drejt Greqisë, Italisë e vendeve të tjera, ndërsa në qytet erdhën banorë nga fshatrat përreth e nga rrethet e tjera. Azotiku ndaloi punën pas rënies së komunizmit dhe në vitet e fundit u çmontua e u shit për skrap. Më 10 mars 1997, në kulmin e krizës së 1997-s, Fieri dhe Berati ranë në duart e kryengritësve. Sipas regjistrimit të INSTAT-it të vitit 2023, bashkia e Fierit numëron 101.963 banorë, 51.074 burra dhe 50.889 gra. Muzeu historik i qytetit, për të cilin Léon Rey kishte bërë përpjekjen e parë më 1936 me një muze arkeologjik që nuk u realizua, qëndron që nga 18 korriku 1978 në lagjen «Kastriot», me një pavijon arkeologjik ku mbi 70 për qind e objekteve janë origjinale. Në perëndim, mbi kodrën e Pojanit, Apolonia mbetet fqinja më e vjetër e qytetit.