Lushnja

Lushnja është qyteti i Myzeqesë që e mban historinë e vet në dy ndërtesa: në shtëpinë e Kaso Fugës, ku në janar të vitit 1920 u rimëkëmb shteti shqiptar, dhe në barakat e Savrës, ku tri dekada më vonë diktatura komuniste mbylli familje të tëra, mes tyre edhe familjen e një prej delegatëve të vitit 1920. Qyteti u rrit nga një qendër e vogël bujqësore rrëzë kodrave në lindje të fushës, pranë vendit ku më 1385 ra Balsha II. Sot është qendra e një bashkie që, me qytetin dhe fshatrat përreth, numëron 63.135 banorë sipas Censit të INSTAT-it të vitit 2023.

Pse ka rëndësi

• Më 21–31 janar 1920, në shtëpinë e Kaso Fugës, Kongresi i Lushnjës ngriti qeverinë e Sulejman Delvinës dhe një Këshill të Lartë prej katër vetash; qeveria e re u vendos pastaj në Tiranë, e cila nga ai vit mbeti kryeqytet.
• Nga fundi i vitit 1953 deri më 1990 Savra dhe fshatrat e fermës «29 Nëntori» — Gradishta, Plugu, Gjaza, Rrapëza e të tjera — ishin qendrat e internimit ku familje të tëra dilnin në apel çdo ditë dhe nuk lëviznin dot pa leje.
• Në fushën e Savrës, në jug të qytetit, ra më 18 shtator 1385 Balsha II, në betejën që Robert Elsie e shënon si fillimin e depërtimit osman në Shqipëri.

Myzeqeja, fusha e Savrës dhe Ardenica

Lushnja i përket Myzeqesë, fushës bregdetare që zbret nga bregu jugor i Shkumbinit deri te Vlora: rreth 65 kilometra e gjatë, rreth 50 e gjerë, afro 1.350 kilometra katrorë, hambari i Shqipërisë. Emri i krahinës është emër dere. Toponimi u regjistrua më 1417 si Musachia dhe vjen nga Muzakajt, dera fisnike që e zotëroi këtë fushë në mesjetë dhe që Elsie e vendos në periudhën 1280–1600. Para bonifikimeve të shekullit XX, shënon Fjalori Enciklopedik Shqiptar i vitit 1985, kënetat, baltovinat e livadhet zinin rreth 70 për qind të fushës, dhe malaria ishte tepër e përhapur. Ishte tokë pjellore që e mundonte njeriun me ujë e me ethe.

Në jug të qytetit shtrihet fusha e Savrës. Atje, më 18 shtator 1385, u ndesh ushtria e Balshës II me një ushtri osmane që në Arbëri e kishte thirrur vetë një zot arbëror: Karl Topia, i trembur nga zgjerimi i Balshajve, i kërkoi sulltanit ndihmë kundër tyre. Balsha ra në fushë. Ekrem bej Vlora e vendos betejën pranë fshatit Karbunarë, në jug të Lushnjës; Elsie e quan atë ditë fillimin e depërtimit turk në Shqipëri. Rrëfimin e plotë e mban faqja Beteja e Savrës. Në kodrat midis Lushnjës dhe Fierit ngrihet manastiri ortodoks i Ardenicës, i themeluar në shekullin XIII ose XIV, me kishën e Shën Mërisë të përfunduar më 1743. Pelegrinët, të krishterë e myslimanë njëlloj, vinin për një burim që besohej se shëronte; tradita thotë se aty u kurorëzuan Skënderbeu dhe Andronika, e bija e Gjergj Arianitit.

Hanet e udhës dhe tokat e bejlerëve

Lushnja përmendet që në shekullin XV me emrin Lusnie dhe, sipas Fjalorit Enciklopedik, deri në fillim të shekullit XX mbeti një qendër e vogël bujqësore. Por edhe nga kjo qendër e vogël doli një emër që u printe krahinave. Kur kryengritësit e Shqipërisë së Jugut, të mbledhur më 1834 në një kuvend në Berat, u lidhën në një besëlidhje, kryetar i pleqësisë së saj u zgjodh Abaz bej Lushnja, nga familja e Ngurzajve, ndërsa Tafil Buzi mori drejtimin e luftës.

Më 13 tetor 1848 piktori anglez Edward Lear, që po udhëtonte nga Kavaja për në Berat nëpër shi e baltë, kaloi nëpër Lushnjë. Ai e shkruan Leustri, ose Lusna, dhe nuk u ndal veçse sa për të çlodhur kuajt në një han buzë rrugës: çatia pikonte, dyshemenë e kishte zënë një tregtar shkodran, dhe nuk gjendej as bukë, as ujë. Toka e fushës kishte zotër të tjerë. Historia e Shqipërisë e Akademisë së Shkencave numëron për vitin 1912, krahas Vrionëve e Toptanëve, edhe dy familje çifligarësh të Lushnjës: Resulajt me 4.500 hektarë dhe Vokopolajt me 3.000 hektarë. Ky ishte dheu mbi të cilin do të shpërthenin trazirat e viteve që erdhën.

1912–1914: flamuri dhe kryengritja

Në nëntor 1912, ndërsa ushtria serbe u afrohej Durrësit, Tiranës, Krujës e Elbasanit, qytetet e Shqipërisë së Mesme nxituan ta shpallnin vetë pavarësinë, për t'i vënë pushtuesit para faktit të kryer: Elbasani më 25 nëntor, Durrësi e Tirana të nesërmen, dhe më 27 nëntor Kavaja, Peqini e Lushnja, një ditë para kuvendit të 28 Nëntorit në Vlorë.

Dy vjet më vonë Myzeqeja u përfshi nga kryengritja e fshatarëve të Shqipërisë së Mesme kundër qeverisë së princ Vidit. Sipas monografisë së Gazmend Shpuzës (1979), forcat qeveritare të Aziz pashë Vrionit nuk e mbajtën dot Lushnjën dhe u tërhoqën, ndërsa çetat e bejlerëve që u dërguan për ta rimarrë jo vetëm dështuan, por me plaçkitjet e reprezaljet e tyre i shtynë fshatarët e Myzeqesë t'u bashkoheshin në masë kryengritësve. Ishte e njëjta lëvizje që më 3 qershor, në Shijak, kërkoi një princ mysliman dhe alfabetin turko-arab për shqipen, dhe një prej krerëve të së cilës, Mustafa Ndroqi, do të ngrinte flamurin turk në Vlorë: një revoltë me hall të vërtetë për tokën, por me kërkesa që i kthenin shpinën flamurit dhe alfabetit të shtetit të sapolindur kombëtar.

Janar 1920: shteti në shtëpinë e Kaso Fugës

Pas Luftës së Parë Botërore Shqipëria kishte kaluar shtatë vjet anarki që nga shpallja e pavarësisë, siç i quan Elsie, dhe në Paris Britania, Franca e Italia bisedonin një plan për ta ndarë. Përgjigjja erdhi nga Lushnja. Më 21–31 janar 1920, në shtëpinë e patriotit lushnjar Kaso Fuga, u mblodhën 56 delegatë, sipas Gazetës Dielli — Elsie flet për rreth pesëdhjetë — nga tetë prefektura të vendit, nga Malësia e Gjakovës dhe nga mërgata. Mes tyre ishin Xhafer Ypi për Durrësin dhe Ahmet Zogu për Dibrën, që e ruajti kuvendin me forcat e veta dhe doli prej tij ministër i Brendshëm. Kongresi i Lushnjës nuk e njohu më qeverinë e Durrësit, ngriti një qeveri të re nën Sulejman Delvinën dhe vuri në krye të shtetit një Këshill të Lartë prej katër vetash, një për secilin besim: Aqif pashë Elbasani (bektashi), Abdi bej Toptani (sunit), Mihal Turtulli (ortodoks) dhe imzot Luigj Bumçi (katolik). U zgjodh edhe një senat me 37 anëtarë. Institucionet e reja hynë në Tiranë më 11 shkurt 1920, në një qytet të vogël prej 12.000 banorësh, i cili nga ai vit mbeti kryeqytet. Enciklopedia Britannica e përmbledh shkurt: kongresi i Lushnjës hodhi themelet e një qeverie të re, dhe në dhjetor të po atij viti Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve.

Në gusht Lushnja priti edhe Kongresin Arsimor, që punoi këtu më 15–25 gusht 1920 dhe i vijoi punimet në Elbasan deri më 29 gusht. Ministri i Arsimit Sotir Peci i kishte shkruar qeverisë më 26 korrik se komisioni që do të njësonte programet e shkollave, të ndara deri atëherë sipas zonave të pushtimit, duhej «të mblidhet në Lushnjë, si vend historik». Delegatët e tij vinin, me origjinë a me punë, nga Mitrovica, Prishtina, Prizreni e Gjakova po aq sa nga Korça, Gjirokastra e Vlora. Shtëpia e Kaso Fugës u hap si muze më 1970; salla ku punoi kongresi është në katin e sipërm.

Savra, Gradishta, Plugu: internimi në fushë

Në fund të nëntorit 1953 regjimi mbylli kampin famëkeq të Tepelenës. Ata që u liruan ikën në këmbë; mijëra të tjerë u hipën në kamionët e Ministrisë së Punëve të Brendshme dhe u zbritën në Savër, fshatin buzë rrugës në jug të Lushnjës, në zonën kënetore ku po zgjerohej ferma shtetërore «29 Nëntori». Harta e Kujtesës e jep vitin e ngritjes së kampit 1953 në versionin shqip dhe 1954 në atë anglisht, kurse vitin e mbylljes 1990. Savra ishte qendra e internimit ndër 11 sektorët e fermës dhe aty rrinte komanda. Familjet u futën në shtatë baraka. Sipas Hartës së Kujtesës, në fillim, kur aty punonin edhe të burgosur, të internuarit mbetën të rrethuar; më vonë telat ranë, por ata dilnin në apel çdo ditë dhe nuk largoheshin dot pa leje.

Mes tyre ishin dyer të mëdha të vendit — Markagjonët, Pervizët, Bajraktarët, Dukagjinët, Koliqët, Merlikat, Kupët, Dostët, Kaloshët, Mirakajt e dhjetëra të tjerë — dhe familjet e pesë kryeministrave: Koço Kotës, Fejzi Alizotit, Mehdi Frashërit, Mustafa Merlikës e Fiqiri Dines. Koço Kota ishte ulur më 1920 si delegat i Korçës në Kongresin e Lushnjës; tri dekada më vonë familja e tij jetonte në barakat e Savrës, në jug të të njëjtit qytet. Në ato baraka profesor Guljelm Deda vijonte përkthimin shqip të «Orlandit të çmendur» të Ariostos, me 40.000 vargje. Aty u rritën edhe fëmijë të lindur në internim, si Jozef Radi, biri i shkrimtarit Lazër Radi (1916–1998), të cilin regjimi e liroi vetëm më 1991, pas 45 vjetësh burg e internim.

Kur afria e këtyre familjeve filloi t'u dukej rrezik arkitektëve të sistemit, Savra u shpërnda nëpër fshatrat e fushës: Çermë, Grabian, Gradishtë, Kryekuq, Karavasta, Bedat, Plug, Gjazë, Rrapëz, Kolonjë, Dushk, Zhamë, Sulzotaj, Karbunarë. Internimi jepej zakonisht për pesë vjet dhe zgjatej sa herë që afati mbaronte, për 35 vjet me radhë. Në Gjazë kufiri ishte një vijë uji që të internuarit nuk e kapërcenin dot. Në Gradishtë, ku përqendrimi u rrit veçanërisht pas vitit 1969, familjet jetonin në baraka, me një gropë jashtë shtëpisë në vend të nevojtores dhe me ujë të pijshëm që për disa vjet vinte me racion, me qerre. Puna e tyre ishte në ara, në hapjen e kanaleve dhe në tharjen e kënetave. Fjalori Enciklopedik i vitit 1985 e lavdëron fermën «29 Nëntori» për 9.500 hektarët e fituar nga bonifikimi i kënetës së Tërbufit deri më 1964 dhe e përshkruan Savrën si «fshat i ri» me 1.500 banorë, shkollë tetëvjeçare e vatër kulture. Për të internuarit nuk thotë asnjë fjalë.

Sa kampe ishin, burimet nuk i numërojnë njësoj: Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit (AIDSSH) flet për rreth shtatë, Zëri i Amerikës, i cituar nga Gazeta Dielli, për katërmbëdhjetë qendra internimi. Instituti për Integrimin e të Përndjekurve Politikë ka dokumentuar mbi 700 familje që e shkuan jetën në to, dhe AIDSSH e quan këtë zonën ku u internuan 90 për qind e kundërshtarëve politikë të regjimit. AIDSSH e vendos vendimin e fundit të internimit më 10 shkurt 1990; ligji për internimet e dëbimet u shfuqizua më 8 maj 1990.

Kooperativa e parë dhe vitet e trazuara

Myzeqeja e Lushnjës ishte edhe vendi ku nisi kolektivizimi: në Krutje u ngrit më 1946 kooperativa e parë bujqësore e vendit. Kur sistemi u shemb, uria doli në rrugë. Më 25–29 shkurt 1992 depot e ushqimeve u plaçkitën në Pogradec, Lushnjë e Tiranë, me disa të vdekur. Pesë vjet më vonë, kur u rrëzuan skemat piramidale, policia në jug humbi kontrollin më 25 janar 1997 pas demonstratave masive, dhe Elsie shënon plaçkitje në Berat, Lushnjë e Gramsh, në fillimet e krizës së vitit 1997. Qyteti që kishte rimëkëmbur shtetin më 1920 ishte ndër të parët që e pa atë të shpërbëhej.

Lushnja sot

Sipas Censit të Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it, bashkia e Lushnjës, pra qyteti bashkë me njësitë administrative përreth, numëron 63.135 banorë. Qyteti mbetet qendra e Myzeqesë së Madhe, pjesës së fushës midis Shkumbinit dhe Semanit. Shtëpia-Muze e Kongresit ruan sallën e janarit 1920. Lushnja është qyteti i lindjes së Vaçe Zelës (7 prill 1939), zërit që fitoi edicionin e parë të Festivalit të Këngës dhe që e fitoi gjithsej njëmbëdhjetë herë (sipas disa numërimeve, dymbëdhjetë). Më 5 shtator 2016, në hyrje të qytetit, u përurua një memorial 4,5 metra i lartë me mbiemrat e familjeve të internuara. Kështu, Lushnja mban sot në të njëjtat rrugë dy kujtesa: atë të shtetit që u rimëkëmb këtu dhe atë të njerëzve që i njëjti shtet, i rrëmbyer nga diktatura, i mbylli në fushat përreth.