Person · Komunizmi
Kujtim Spahivogli
–
Regjisori që diktatura e dërgoi farkëtar në Fier
Themelues i teatrit modern shqiptar, i shkolluar në Moskë; pas Plenumit të IV-të të 1973-shit u shpall 'liberal', iu ndalua skena dhe u dërgua punëtor krahu në Fier. Vdiq i harruar më 1987 — emri iu kthye vetëm pas rënies së diktaturës.
Kujtim Spahivogli (Lushnjë, 30 qershor 1932 — Tiranë, 7 korrik 1987) ishte regjisori, aktori dhe pedagogu që i dha skenës shqiptare gjuhën e teatrit modern europian — dhe pikërisht për këtë diktatura ia mori atë skenë. I shkolluar në Moskë, themelues i një teatri të tërë të ri, ai u shpall "liberal" nga Plenumi i IV-të i vitit 1973, u dëbua nga arti dhe u dërgua farkëtar e punëtor krahu në fushat e Fierit. Vdiq i harruar në moshën 55-vjeçare; emri i tij u kthye në dritë vetëm pasi ra vetë regjimi që e kishte fshirë. Historia e tij nuk është një rast i vetëm keqkuptimi, por një nyjë e tërë e kulturës shqiptare e prerë me qëllim: një prej atyre fijeve që lidhnin artin shqiptar me botën, të cilën shteti zgjodhi ta këpuste.
Përmbajtja7 pjesë
Pse ka rëndësi
- Spahivogli (Lushnjë, 30 qershor 1932 — Tiranë, 7 korrik 1987) u shkollua për regji teatrore në Moskë, ku u diplomua më 1956, dhe themeloi Teatrin e të Rinjve pranë Institutit të Lartë të Arteve.
- Plenumi i IV-të i vitit 1973 e shpalli «liberal»: u dëbua nga arti dhe u dërgua farkëtar e punëtor krahu në fushat e Fierit.
- Vdiq i harruar në moshën 55-vjeçare; emri i tij u kthye në dritë vetëm pasi ra regjimi që e kishte fshirë.
Nga Lushnja te skena e Moskës
Spahivogli lindi më 30 qershor 1932 në Lushnjë, qytetin e Kongresit që dy dekada më parë kishte rithemeluar shtetin shqiptar. Talenti e çoi larg: u shkollua për regji teatrore në Moskë, ku u diplomua më 1956 midis studentëve më të spikatur që u kthyen nga Bashkimi Sovjetik. Ishte një brez i tërë regjisorësh e skenografësh që sollën në Tiranë shkollën e madhe të teatrit rus — Stanislavskin, disiplinën e provave, idenë se skena është laborator i njeriut dhe jo tribunë e parullës. Në atë formim europian qëndronte edhe fara e konfliktit të mëvonshëm: një regjisor i shkolluar për të kërkuar të vërtetën njerëzore mbi skenë do të përplasej herët a vonë me një shtet që kërkonte vetëm heroin pozitiv.
Skena si laborator
Në vitin 1956 u emërua aktor në Teatrin Popullor; rolin e parë e pati Dzerzhinskin te drama "Orët e Kremlinit", të pasuar nga role në "Majlinda", "Në anën tjetër", "Hamleti" e të tjera. Por vendin e tij të vërtetë e gjeti pas skene, si regjisor dhe si pedagog i Institutit të Lartë të Arteve. Vuri në skenë një repertor të gjerë — "Gratë gazmore të Uindsorit" të Shekspirit, "Karnavalet e Korçës", "Qielli i kuq", "Në tufan", "Shtëpia në bulevard", "Drita", "I çuditshmi", si dhe "Banjën" satirike të Majakovskit. Themeloi e drejtoi Teatrin e të Rinjve pranë Institutit të Lartë të Arteve — një shkollë e vërtetë ku brezi i ri i aktorëve mësoi zanatin. Në një kulturë ku çdo shfaqje kalonte nëpër sitën ideologjike, Spahivogli kërkoi hapësirën e ngushtë ku teatri mbetej art: interpretim, ironi, kompleksitet njerëzor.
Plenumi i IV-të dhe "aroma e liberalizmit"
Viti 1973 solli furtunën. Plenumi i IV-të i Komitetit Qendror të PPSH-së nisi një fushatë kundër "shfaqjeve të huaja e liberale" në art dhe letërsi; goditja më e rëndë ra mbi dramaturgun Fadil Paçrami, atëherë figurë e lartë e kulturës. Spahivogli, që kishte vënë në skenë vepra të Paçramit dhe që mbante mbi vete "aromën" e teatrit perëndimor, u përfshi në të njëjtën valë dënimesh. Shfaqjet e tij u akuzuan se sillnin "shthurjen morale" dhe frymën liberale në vend të edukatës socialiste. Brenda pak muajsh, regjisori u përjashtua nga Partia, iu ndalua e drejta të vinte diçka në skenë dhe u dëbua nga jeta artistike që kishte ndihmuar ta ndërtonte.
Farkëtar në Mbrostar
Dënimi mori formën e "riedukimit përmes punës". Spahivogli u dërgua në rrethin e Fierit: punoi si farkëtar në Mbrostar-Ura dhe më pas në bonifikimin e tokës në Povël. Rreth tetëmbëdhjetë muaj rresht jetoi vetëm në një barakë, larg familjes, larg skenës, duke bërë punë krahu nën diell e baltë. Dëshmitë e kohës e kujtojnë me një dinjitet të heshtur — një artist që nuk u thye përballë poshtërimit, që e bartte fatin e tij pa u ankuar. Ishte forma e denimit që regjimi e parapëlqente për intelektualët: jo pushkatimi, por zhbërja e ngadaltë, largimi nga puna e jetës dhe kthimi i njeriut të mendimit në mjet pune anonime.
Heshtja dhe harresa
Rreth vitit 1979 u lejua të kthehej në Tiranë, por jo në teatër. Jetoi në periferi të qarkut artistik, i ndarë nga bashkëshortja, i afërt vetëm me të bijën, pa të drejtën të ushtronte zanatin që e kishte bërë emër. Vitet e fundit i kaloi i sëmurë dhe i harruar nga establishmenti kulturor që dikur e kishte lavdëruar. Vdiq më 7 korrik 1987 në Tiranë, nga infarkti i tretë, në moshën 55-vjeçare. Nuk pati as skenë as lamtumirë të denjë — vetëm heshtjen që regjimi e kishte ndërtuar rreth emrit të tij.
Emri i kthyer
Rënia e diktaturës e nxori historinë e Spahivoglit nga hija. Në vitet '90 iu dha pas vdekjes titulli "Artist i Popullit", njohja që shteti komunist ia kishte mohuar. Sot Teatri Kombëtar Eksperimental në Tiranë mban emrin e tij — skena e kthyer atij që u dëbua nga skena. Kthimi i emrit është më shumë se një gjest nderi: është riparimi i një fije të prerë në rrjetin e kulturës shqiptare. Ashtu si Musine Kokalari e shkrimit apo Migjeni i vargut, Spahivogli i takon asaj radhe krijuesish që një shtet i mbyllur u përpoq t'i fshinte nga kujtesa kombëtare — dhe që kujtesa, në fund, i rimori mbrapsht. Teatri modern shqiptar që sot merr frymë e ka një prej rrënjëve pikërisht te ky mësues i heshtur, farkëtari i Mbrostarit që kurrë nuk pushoi së qeni regjisor.
Burimet
Kjo faqe mbështetet në regjistrat biografikë dhe në dëshmitë e dokumentuara për persekutimin e artistëve pas Plenumit të IV-të të PPSH-së:
- "Kujtim Spahivogli", Wikipedia në shqip — përmbledhje biografike (datat, formimi në Moskë, repertori, dënimi i vitit 1973, vdekja më 1987).
- Elida Buçpapaj, "Kujtim Spahivogli, jeta tragjike e gjigandit të madh të skenës shqiptare shembur nga diktatura", Gazeta Dielli / The Sun — bisedë dëshmuese për jetën, skenën dhe dënimin.
- "Kujtim Spahivogli, kthesa e errët në rrugën e një artisti brilant që përfundoi punëtor krahu në fshatrat e Fierit", ObserverKult — akuzat kundër shfaqjeve, dëbimi për "riedukim", puna si farkëtar në Mbrostar-Ura e bonifikimi në Povël, kthimi në Tiranë më 1979.
- "Teatri Kombëtar Eksperimental 'Kujtim Spahivogli'" — regjistri zyrtar i institucionit që sot mban emrin e regjisorit.
Lidhjet
8Personat
- Ismail Kadare — arti i madh shqiptar nën diktaturë
- Musine Kokalari — intelektuali i lirë i persekutuar nga regjimi
- Migjeni — modernizimi i artit shqiptar drejt njeriut
- Lea Ypi — kujtesa e diktaturës e rrëfyer më vonë
- Sislej Xhafa — artisti shqiptar përballë pushtetit; për Xhafën «arti është urgjencë»
- Havzi Nela — poeti i persekutuar, i varur më 1988 — fjala nën diktaturë
Ngjarjet
- Bunkerizimi — dëshmia e betontë e të njëjtit regjim rrethimi
Vendet
- Fieri — u dërgua për riedukim në Fier
Lajmi i fundit
- Meza Flores: Operacioni i ushtrisë në Sinaloa solli arrestimin e bosit të drogës
- Stojkoviq thotë se Milan Radoiçiq u lejua të kalonte kufirin
- Laszlo: Arritëm fitoren e parë në transfertë, treguam shpirtin e duhur
- Kraki: Kosova të trajtohet me standarde të barabarta në integrimin evropian
- Pacolli: Ndarja e 23.5 milionë eurove për banim social dhe të përballueshëm
- Kasami nderon veteranët e arsimit për Ditën e Alfabetit të Gjuhës Shqipe
Lexo edhe
Personat →
Bardhyli: mbreti ilir që e mbajti Maqedoninë nën haraç
· 11 min
Hakif Zejnullahu: zëvendësi i heshtur që ra me Zahirin te Pestova
· 10 min
Pal Engjëlli: kryepeshkopi që la fjalinë më të vjetër të datuar shqip
· 11 min
Marin Barleti: dëshmitari shkodran që i dha Europës Skënderbeun
· 12 min
Hamza Kastrioti: nipi që kaloi te sulltani dhe ra rob në Ujëbardhë
· 11 min
Ilirikianët: perandorët ilirë të Romës që ndryshuan historinë
· 4 min
Koleksione · të dhëna të verifikuara
Nga lajmet më të lexuara sot
Përditësuar