Kujtim Spahivogli: regjisori që diktatura e dërgoi farkëtar në Fier

Kujtim Spahivogli (Lushnjë, 30 qershor 1932 — Tiranë, 7 korrik 1987) ishte regjisori, aktori dhe pedagogu që i dha skenës shqiptare gjuhën e teatrit modern europian — dhe pikërisht për këtë diktatura ia mori atë skenë. I shkolluar në Moskë, themelues i një teatri të tërë të ri, ai u shpall "liberal" nga Plenumi i IV-të i vitit 1973, u dëbua nga arti dhe u dërgua farkëtar e punëtor krahu në fushat e Fierit. Vdiq i harruar në moshën 55-vjeçare; emri i tij u kthye në dritë vetëm pasi ra vetë regjimi që e kishte fshirë. Historia e tij nuk është një rast i vetëm keqkuptimi, por një nyjë e tërë e kulturës shqiptare e prerë me qëllim: një prej atyre fijeve që lidhnin artin shqiptar me botën, të cilën shteti zgjodhi ta këpuste.

Nga Lushnja te skena e Moskës

Spahivogli lindi më 30 qershor 1932 në Lushnjë, qytetin e Kongresit që dy dekada më parë kishte rithemeluar shtetin shqiptar. Talenti e çoi larg: u shkollua për regji teatrore në Moskë, ku u diplomua më 1956 midis studentëve më të spikatur që u kthyen nga Bashkimi Sovjetik. Ishte një brez i tërë regjisorësh e skenografësh që sollën në Tiranë shkollën e madhe të teatrit rus — Stanislavskin, disiplinën e provave, idenë se skena është laborator i njeriut dhe jo tribunë e parullës. Në atë formim europian qëndronte edhe fara e konfliktit të mëvonshëm: një regjisor i shkolluar për të kërkuar të vërtetën njerëzore mbi skenë do të përplasej herët a vonë me një shtet që kërkonte vetëm heroin pozitiv.

Skena si laborator

Në vitin 1956 u emërua aktor në Teatrin Popullor; rolin e parë e pati Dzerzhinskin te drama "Orët e Kremlinit", të pasuar nga role në "Majlinda", "Në anën tjetër", "Hamleti" e të tjera. Por vendin e tij të vërtetë e gjeti pas skene, si regjisor dhe si pedagog i Institutit të Lartë të Arteve. Vuri në skenë një repertor të gjerë — "Gratë gazmore të Uindsorit" të Shekspirit, "Karnavalet e Korçës", "Qielli i kuq", "Në tufan", "Shtëpia në bulevard", "Drita", "I çuditshmi", si dhe "Banjën" satirike të Majakovskit. Themeloi e drejtoi Teatrin e të Rinjve pranë Institutit të Lartë të Arteve — një shkollë e vërtetë ku brezi i ri i aktorëve mësoi zanatin. Në një kulturë ku çdo shfaqje kalonte nëpër sitën ideologjike, Spahivogli kërkoi hapësirën e ngushtë ku teatri mbetej art: interpretim, ironi, kompleksitet njerëzor.

Plenumi i IV-të dhe "aroma e liberalizmit"

Viti 1973 solli furtunën. Plenumi i IV-të i Komitetit Qendror të PPSH-së nisi një fushatë kundër "shfaqjeve të huaja e liberale" në art dhe letërsi; goditja më e rëndë ra mbi dramaturgun Fadil Paçrami, atëherë figurë e lartë e kulturës. Spahivogli, që kishte vënë në skenë vepra të Paçramit dhe që mbante mbi vete "aromën" e teatrit perëndimor, u përfshi në të njëjtën valë dënimesh. Shfaqjet e tij u akuzuan se sillnin "shthurjen morale" dhe frymën liberale në vend të edukatës socialiste. Brenda pak muajsh, regjisori u përjashtua nga Partia, iu ndalua e drejta të vinte diçka në skenë dhe u dëbua nga jeta artistike që kishte ndihmuar ta ndërtonte.

Farkëtar në Mbrostar

Dënimi mori formën e "riedukimit përmes punës". Spahivogli u dërgua në rrethin e Fierit: punoi si farkëtar në Mbrostar-Ura dhe më pas në bonifikimin e tokës në Povël. Rreth tetëmbëdhjetë muaj rresht jetoi vetëm në një barakë, larg familjes, larg skenës, duke bërë punë krahu nën diell e baltë. Dëshmitë e kohës e kujtojnë me një dinjitet të heshtur — një artist që nuk u thye përballë poshtërimit, që e bartte fatin e tij pa u ankuar. Ishte forma e denimit që regjimi e parapëlqente për intelektualët: jo pushkatimi, por zhbërja e ngadaltë, largimi nga puna e jetës dhe kthimi i njeriut të mendimit në mjet pune anonime.

Heshtja dhe harresa

Rreth vitit 1979 u lejua të kthehej në Tiranë, por jo në teatër. Jetoi në periferi të qarkut artistik, i ndarë nga bashkëshortja, i afërt vetëm me të bijën, pa të drejtën të ushtronte zanatin që e kishte bërë emër. Vitet e fundit i kaloi i sëmurë dhe i harruar nga establishmenti kulturor që dikur e kishte lavdëruar. Vdiq më 7 korrik 1987 në Tiranë, nga infarkti i tretë, në moshën 55-vjeçare. Nuk pati as skenë as lamtumirë të denjë — vetëm heshtjen që regjimi e kishte ndërtuar rreth emrit të tij.

Emri i kthyer

Rënia e diktaturës e nxori historinë e Spahivoglit nga hija. Në vitet '90 iu dha pas vdekjes titulli "Artist i Popullit", njohja që shteti komunist ia kishte mohuar. Sot Teatri Kombëtar Eksperimental në Tiranë mban emrin e tij — skena e kthyer atij që u dëbua nga skena. Kthimi i emrit është më shumë se një gjest nderi: është riparimi i një fije të prerë në rrjetin e kulturës shqiptare. Ashtu si Musine Kokalari e shkrimit apo Migjeni i vargut, Spahivogli i takon asaj radhe krijuesish që një shtet i mbyllur u përpoq t'i fshinte nga kujtesa kombëtare — dhe që kujtesa, në fund, i rimori mbrapsht. Teatri modern shqiptar që sot merr frymë e ka një prej rrënjëve pikërisht te ky mësues i heshtur, farkëtari i Mbrostarit që kurrë nuk pushoi së qeni regjisor.