Ahmet Zogu: nga kryeministër te mbret

Pak figura në historinë tonë moderne ngjallin gjykime kaq të kundërta sa Ahmet Zogu. Për disa, ai është ndërtuesi i shtetit shqiptar, njeriu që e nxori vendin nga anarkia fisnore dhe i dha një administratë, një kod civil, një ushtri. Për të tjerë, ai është tregtari që e shiti pavarësinë me kësto, princi i Matit që e ktheu Shqipërinë në një gjysmë-protektorat italian për të ruajtur fronin e vet. E vërteta, siç do të kish thënë Konica, nuk është as njëra as tjetra plotësisht — është të dyja njëkohësisht. Zogu i bëri Shqipërisë dy nga shërbimet më të mëdha dhe një nga dëmtimet më të rënda të shekullit, dhe shpesh me të njëjtën dorë.

Bariu që do të bëhej kryeministër

Ahmet Muhtar Zogolli lindi më 8 tetor 1895 në kështjellën e Burgajetit, në Mat, bir i një familjeje bejlerësh malësorë që pretendonte — si shumë të tjera — gjak nga Kastriotët. U shkollua në Stamboll, atje ku Perandoria Osmane dërgonte fëmijët e parisë vendore për t'i bërë zotërinj besnikë; doli prej saj me një ndjeshmëri austro-hungareze dhe me bindjen, që nuk e la kurrë, se Shqipëria ka nevojë për një dorë të fortë.

Brezi i tij e trashëgoi shtetin e brishtë të dalë nga Pavarësia e vitit 1912 dhe i rindërtuar me mund pas Luftës së Parë me Kongresin e Lushnjës. Në atë vorbull, talenti politik i Zogut u duk shpejt. Më 26 dhjetor 1922, vetëm 27 vjeç, ai u bë kryeministri më i ri i Evropës. Më 1923, kur u qëllua tri herë mbi shkallët e parlamentit në Tiranë, ai u ngrit, hyri brenda dhe e mbajti fjalimin duke rrjedhur gjak — një skenë që përmblodhi gjithë karakterin e tij: të ftohtë, kokëfortë, të vendosur të mbijetonte me çdo kusht.

Revolucioni i Qershorit dhe kthimi me ushtri

Mbijetesa, megjithatë, nuk i erdhi pa çmim politik. Më 1924, opozita demokratike e mblodhi zemërimin popullor në Revolucionin e Qershorit, dhe Zogu u detyrua të arratisej. Pushtetin e mori peshkopi e poeti Fan Noli, i cili shpalli një program reformash radikale por nuk gjeti as kohën, as paratë, as aleatët për t'i zbatuar. Qeveria e Nolit zgjati nga qershori deri në dhjetor.

Zogu nuk priti gjatë. I dënuar me vdekje në mungesë, ai organizoi në Jugosllavi një forcë prej mbi një mijë malësorësh të Matit dhe vullnetarësh rusë të bardhë, të financuar nga Beogradi, dhe më 13 dhjetor 1924 kaloi kufirin. Më 24 dhjetor qeveria e Nolit ra; poeti mori udhët e mërgimit. Ky është paradoksi themelor i Zogut: e mori për herë të parë pushtetin përgjithmonë me ndihmën e fqinjit serb, të cilit më vonë do t'i bënte lëshime territoriale për ta shlyer borxhin. Mënyra si erdhi parashikoi mënyrën si do të qeveriste — duke u mbështetur përjetë te të huajt për të ruajtur veten.

Presidenti i republikës

Më 21 janar 1925, Asambleja Kushtetuese e shpalli Republikën Shqiptare dhe katër ditë më vonë zgjodhi Zogun president, me kompetenca pothuajse mbretërore. Në letër ishte republikë; në praktikë ishte regjimi personal i një njeriu. Pikërisht në këto vite Zogu mori vendimin që do ta përcaktonte fatin e Shqipërisë: kthimin nga Roma.

Më 1925 u themelua Banka Kombëtare e Shqipërisë, e kontrolluar plotësisht nga kapitali italian, dhe Italia i dha vendit një hua prej 50 milionë franga ari përmes shoqërisë SVEA — para që ndërtuan rrugë e ura, por që e lidhën thesarin shqiptar me Romën. Pastaj erdhën Paktet e Tiranës: i pari më 27 nëntor 1926, një traktat miqësie që e fuste Shqipërinë në sferën italiane; i dyti më 22 nëntor 1927, një aleancë ushtarake njëzetvjeçare. Hap pas hapi, shteti që Zogu po e ndërtonte po bëhej de facto protektorat i fashizmit.

Mbreti Zog I

Më 1 shtator 1928, Asambleja e shpalli Shqipërinë monarki dhe Zogun "Mbret të Shqiptarëve" — formulë domethënëse, sepse pretendonte sovranitet mbi të gjithë kombin, edhe mbi shqiptarët jashtë kufijve. Kështu lindi Mbretëria Shqiptare. Vetë emrin e mbretërimit, "Zog", e zgjodhi me kalkulim: mendonte se emri islamik "Ahmet" do ta izolonte mes oborreve të krishtera të Evropës.

Mbretërimi i tij solli punë reale shtetformuese: Kodi Civil i 1929-ës mbi modelin napoleonik, përpjekje për arsim e shëndetësi, fillimi i një administrate moderne. Por solli edhe një gjë tjetër: armiq. Zogu mbijetoi dhjetëra atentate. Më i famshmi ishte ai i Vjenës, më 20 shkurt 1931, kur emigrantë politikë shqiptarë — ish-oficerë të Qershorit 1924 — e sulmuan jashtë Operas. Vranë majorin Llesh Topallaj, plagosën ministrin Ekrem bej Libohovën; mbreti nxori revolen dhe qëlloi mbrapsht, por, si gjithnjë, qëlloi keq dhe nuk i goditi.

Martesa, biri dhe fundi

Më 27 prill 1938 Zogu u martua me konteshën hungareze Geraldinë Apponyi, në një ceremoni ku dëshmitar ishte Galeazzo Ciano, dhëndri i Musolinit — një detaj që fliste më shumë se çdo fjalim për varësinë e Tiranës nga Roma. Më 5 prill 1939 lindi trashëgimtari, princi Leka. Vetëm dy ditë më vonë, më 7 prill 1939, ushtria italiane zbarkoi në brigjet shqiptare. Pakti me të cilin Zogu kishte shpresuar të blinte siguri u kthye kundër tij: Musolini nuk kishte më nevojë për një vasal, donte një koloni.

Mbreti, mbretëresha dhe foshnja tredhjetëditëshe ikën nga Shqipëria, përmes Greqisë e Turqisë, drejt Francës e Anglisë. Zogu nuk u kthye më kurrë. Vdiq në mërgim më 9 prill 1961, në Suresnes të Francës — pikërisht ditën që, dy vjet më parë, ushtria e Musolinit i kishte mbyllur Mbretërinë. Mbi pushtimin italian të 7 prillit 1939 bie hija e gjatë e gjithë politikës së tij: njeriu që ndërtoi një shtet e la atë të hapur ndaj atij që e gllabëroi.

Gjykimi

Si ta peshojmë? Zogu i dha Shqipërisë qetësi të brendshme pas një dekade kaosi, një kornizë ligjore dhe idenë e një mbreti "të të gjithë shqiptarëve". Por e bëri këtë duke ia hipotekuar pavarësinë Romës, duke pranuar ndihmën e Beogradit kundër bashkatdhetarëve, duke e ndërtuar shtetin rreth vetes së vet. Konica do të thoshte se Zogu e deshi Shqipërinë ashtu si e do një pronar tokën — me kujdes, por edhe me të drejtën për ta shitur. Trashëgimia e tij na mëson diçka të vlefshme dhe sot: rendi i blerë me varësi nga të huajt nuk është rend, është vetëm afat pagese i shtyrë.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Zog I" dhe "Tiranë Pact"
• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History (I.B. Tauris, 2012)
• Bernd J. Fischer, King Zog and the Struggle for Stability in Albania (East European Monographs, 1984)
• Wikipedia: "Zog I", "June Revolution", "First and Second Treaties of Tirana", "Geraldine of Albania"

— Redaksia ZHURMA