Jusuf Vrioni: dymbëdhjetë vjet burg dhe frëngjishtja që e nxori Kadarenë në botë

Kur lexuesi francez hapi për herë të parë një libër të Ismail Kadaresë, në vitin 1970, zëri që dëgjoi nuk ishte plotësisht i Kadaresë. Ishte zëri i një njeriu që kishte dalë pak më shumë se dhjetë vjet më parë nga kampet e punës së detyruar, që jetonte i mbikëqyrur dhe që nuk kishte të drejtë as të udhëtonte. Jusuf Vrioni — i biri i një kryeministri, i shkolluar në Paris, i dënuar me pesëmbëdhjetë vjet nga regjimi — ishte bërë, pa e kërkuar, dera nga e cila letërsia shqipe doli në Evropë.

Pse ka rëndësi

• Kadareja u lexua për herë të parë jashtë Shqipërisë përmes frëngjishtes së Vrionit: «Le Général de l'armée morte» doli te shtëpia botuese Albin Michel më 1970.
• Vrioni kaloi mbi dymbëdhjetë vjet në burgjet dhe kampet e regjimit — i arrestuar më 13 shtator 1947, i liruar në fund të vitit 1958 — përpara se i njëjti shtet t'i besonte gjuhën e vet drejt Perëndimit.
• I biri i Iliaz bej Vrionit, nënshkrues i Pavarësisë më 1912 dhe tri herë kryeministër, ai e mbylli jetën në Paris më 1 qershor 2001 si përfaqësues i Shqipërisë në UNESCO dhe Kalorës i Legjionit të Nderit.

Djali i ministrit, në Paris

Jusuf Vrioni lindi më 16 mars 1916 në Korfuz, nga Iliaz bej Vrioni dhe Xhemile Dino. Babai i tij ishte një nga emrat e mëdhenj të shtetit të ri: një prej nënshkruesve të Deklaratës së Pavarësisë më 1912, tri herë kryeministër i Shqipërisë — nga nëntori 1920 deri në tetor 1921, pastaj shkurtimisht në maj–qershor 1924 dhe përsëri nga dhjetori 1924 në janar 1925 — dhe ministër fuqiplotë në Paris e Londër në vitet 1925–1926 dhe 1929–1932.

Kështu fëmijëria e Jusufit u zhvillua në Parisin e viteve njëzet e tridhjetë, në një shtëpi ku shqipja ishte gjuha e atdheut dhe frëngjishtja gjuha e përditshmërisë. Frëngjishten e mësoi nga një guvernante zvicerane, zonjusha Badel; shkollën e bëri në liceun Janson-de-Sailly dhe më pas në HEC e në Institutin e Studimeve Politike. Babai i vdiq në Paris më 12 mars 1932, kur Jusufi ishte gjashtëmbëdhjetë vjeç.

Më 1939 ai u nda nga Parisi. Nuk do ta shihte më për pesëdhjetë vjet.

13 shtatori 1947

Pas pushtimit italian ai kaloi një kohë në Romë dhe u kthye në Tiranë më 1943. Në Shqipërinë e pasluftës, biografia që e kishte bërë të privilegjuar u kthye në akuzë: emri i familjes, shkollimi perëndimor, gjuhët e huaja. Më 13 shtator 1947 u arrestua. Dënimi ishte pesëmbëdhjetë vjet me punë të detyruar.

Vrioni kaloi mbi dymbëdhjetë vjet në burgje e kampe. U lirua në fund të vitit 1958 dhe u internua në Fier. Nuk ishte një rast i veçuar, por një gjeneratë e tërë: në të njëjtat vite dhe të njëjtat qeli kaluan Petro Marko, që kishte luftuar në Spanjë, dhe Musine Kokalari, prozatorja e parë shqiptare, e cila do ta mbyllte jetën duke fshirë rrugët. Arshi Pipa, i burgosur në po ato vite, e vazhdoi punën e vet vetëm pasi arriti të largohej nga vendi. Vrioni mbeti — dhe punoi brenda.

Një zanat i dytë

Nga viti 1960 ai filloi të punonte si përkthyes. Ishte e vetmja gjë që shteti mund t'ia përdorte dhe e vetmja gjë që ai mund të bënte pa e tradhtuar veten: gjuha.

Rezultati ndryshoi historinë e letërsisë shqipe. «Gjenerali i ushtrisë së vdekur», romani me të cilin Kadareja kishte nisur, doli në frëngjisht si «Le Général de l'armée morte» te Albin Michel më 1970 — dhe prej andej, jo prej Tiranës, u përhap në botë. Pasuan romane të tjera: «Le Grand Hiver», «Avril brisé». Pulla postare që Posta Shqiptare i kushtoi Vrionit më 2016, në serinë «Figura të shquara kombëtare», e ka portretin e tij të vizatuar mbi një sfond ku titujt francezë të Kadaresë janë shkruar me dorë, njëri pas tjetrit — «Chronique de la ville de pierre», «Le Pont aux trois arches» — sikur të ishin vetë biografia e njeriut.

Funksioni që kreu Vrioni në frëngjisht e kreu më vonë Robert Elsie në anglisht dhe Martin Camaj në universitetet gjermane: pa këta ndërmjetës, letërsia shqipe do të kishte mbetur e lexueshme vetëm nga shqiptarët. Dallimi është se Elsie dhe Camaj punuan të lirë, ndërsa Vrioni punoi nën mbikëqyrje, në një vend nga i cili nuk mund të dilte.

Dy dorëshkrime, e njëjta dorë

Paradoksi i jetës së tij qëndron këtu: i njëjti njeri që i dha Kadaresë zërin francez, përktheu në frëngjisht edhe raportet e fjalimet e gjata të Enver Hoxhës. Shteti që e kishte burgosur e përdorte tani për t'i folur botës me zërin e vet.

Vrioni e ka ndarë vetë dallimin, në kujtimet e tij: për Kadarenë, thoshte, punonte «në dritë të diellit, në shtëpinë time». Përkthimi i dokumenteve zyrtare ishte detyrim; përkthimi i letërsisë ishte zgjedhje. Është një dallim i hollë, por i vetmi që një njeri në pozitën e tij mund ta ruante — dhe ai e ruajti.

Kthimi, pesëdhjetë vjet më vonë

Më 1989 Jusuf Vrioni e pa përsëri Parisin, gjysmë shekulli pasi ishte larguar prej tij. Pas rënies së regjimit ai drejtoi Komitetin Shqiptar të Helsinkit për të Drejtat e Njeriut. Më 1998 u emërua përfaqësues i Shqipërisë pranë UNESCO-s dhe, më 22 maj të atij viti, Franca e dekoroi Kalorës i Legjionit të Nderit.

Po atë vit botoi kujtimet e veta, «Mondes effacés. Souvenirs d'un Européen» («Botë të fshira. Kujtimet e një evropiani»), shkruar me bashkëpunimin e shkrimtarit francez Éric Faye dhe të nxjerra nga shtëpia botuese J.-C. Lattès. Titulli është i saktë: bota e Parisit të viteve tridhjetë dhe bota e Shqipërisë së mbyllur ishin fshirë të dyja, dhe ai ishte një nga të paktët që i kishte parë të gjalla.

Vdiq në Paris më 1 qershor 2001, tetëdhjetë e pesë vjeç. Më 18 qershor, shtatëmbëdhjetë ditë pas vdekjes, Berati — qyteti i familjes së tij — e shpalli qytetar nderi.

Zëri i dytë që s'e ka emrin në kopertinë

Në letërsi, përkthyesi është zëri i dytë: ai që e mban veprën gjallë në një gjuhë tjetër dhe që lexuesi e harron menjëherë. Rasti i Vrionit e bën këtë të padukshme të dukshme, sepse pa të nuk do të kishte ekzistuar një «Kadare botëror» — do të kishte ekzistuar vetëm një shkrimtar shqiptar që Tirana e lejonte ose s'e lejonte të botohej.

Ajo që i mbetet lexuesit shqiptar nuk është historia e një viktime. Është historia e një mjeshtri që, i zhveshur nga çdo gjë tjetër, mbajti të paprekur të vetmen pasuri që nuk mund t'i konfiskohej — dhe e përdori për t'i dhënë kombit të vet një derë drejt botës. Kadareja e kaloi censurën me fabul dhe kod; Vrioni e kaloi kufirin me sintaksë.

Burimet

• Jusuf Vrioni — Wikipedia (datat e lindjes e të vdekjes, arrestimi më 13 shtator 1947, dënimi 15-vjeçar, lirimi dhe internimi në Fier, UNESCO 1998, Legjioni i Nderit 22 maj 1998, qytetar nderi i Beratit 18 qershor 2001)
• «Les mémoires de Jusuf Vrioni, le traducteur d'Ismaïl Kadaré et d'Enver Hoxha» — Le Courrier des Balkans (mbi dymbëdhjetë vjet burg 1947–1959, guvernantja zvicerane, largimi më 1939 dhe kthimi më 1989, përkthimet e Hoxhës, citimi «në dritë të diellit»)
• «Le Général de l'armée morte» — Éditions Albin Michel (botimi frëngjisht 1970, përkthimi i Jusuf Vrionit)
• Iliaz Vrioni — Wikipedia (nënshkrues i Pavarësisë 1912, mandatet si kryeministër, ministër fuqiplotë në Paris e Londër, vdekja në Paris më 12 mars 1932)
• Pulla postare «Figura të shquara kombëtare», Posta Shqiptare 2016 — Wikimedia Commons (dizajni me titujt francezë të Kadaresë)