Jusuf Vrioni

Jusuf Vrioni (1916–2001) është njeriu përmes të cilit Evropa lexoi për herë të parë Ismail Kadarenë. Biri i një nënshkruesi të Pavarësisë, i rritur në Paris, kaloi më shumë se një dekadë në hetuesitë, burgjet dhe kampet e regjimit komunist; pastaj, si përkthyes pa emër në kopertinë, e ktheu «Gjeneralin e ushtrisë së vdekur» në frëngjishten me të cilën romani doli në botë më 1970.

Përmbajtja7 pjesë

1. Biri i një nënshkruesi të Pavarësisë
2. 1939–1947: kthimi në Shqipërinë e re
3. Qelitë e Koçi Xoxes dhe Burreli
4. Përkthyesi pa emër
5. Dy botë në të njëjtën tryezë
6. Kthimi në Paris
7. Trashëgimia

Pse ka rëndësi

• Botimi frëngjisht i «Gjeneralit të ushtrisë së vdekur», që Albin Michel e nxori në Paris më 1970, ishte përkthimi i tij, edhe pse emri i tij nuk shfaqej në libër; versioni anglisht i vitit 1971 u përkthye nga frëngjishtja e tij, jo nga origjinali shqip.
• U arrestua më 13 shtator 1947, i akuzuar se spiunonte për Francën, dhe në korrik 1950 u dënua me pesëmbëdhjetë vjet burg e punë të detyruar; një pjesë të dënimit e vuajti në kampin e Burrelit.
• I njëjti shtet që e burgosi e vuri të përkthente në frëngjisht fjalimet e Enver Hoxhës, ndërsa përkthimet e tij të Kadaresë i sollën më 1998 Çmimin e Madh të Frankofonisë nga Akademia Franceze.

Biri i një nënshkruesi të Pavarësisë

Jusuf Vrioni lindi më 16 mars 1916 në Korfuz, në një derë të vjetër bejlerësh të Shqipërisë së Mesme, që e kishte shtëpinë në Berat. Robert Elsie dhe Biblioteka Kombëtare e Francës e shënojnë Korfuzin si vendlindje; regjistri francez i vdekjeve shënon Beratin, qytetin e familjes. I ati, Iljaz bej Vrioni (1882–1932), ishte ndër burrat që vunë emrin nën Deklaratën e Pavarësisë në Vlorë më 1912. Në vitet njëzet u bë kryeministër dhe ministër i Jashtëm, dhe nga viti 1925 deri në vdekje përfaqësoi Shqipërinë si ministër fuqiplotë në Paris e në Londër.

Fëmijëria e Jusufit kaloi në Paris që nga viti 1923. Frëngjishten e mësoi që i vogël nga një guvernante zvicerane, zonjusha Badel, e cila jetoi më pas në Shqipëri dhe vdiq e harruar e në varfëri në Tiranë në fund të viteve pesëdhjetë. Rinia e tij ishte e privilegjuar dhe gati e shkujdesur: sport, xhaz dhe sallonet e Parisit mes dy luftërave. Diplomën e mori në Shkollën e Studimeve të Larta Tregtare (HEC). Iljaz beu vdiq në Paris më 1932, dhe ceremonia mortore e ministrit shqiptar u mbajt në Xhaminë e Parisit.

1939–1947: kthimi në Shqipërinë e re

Më 5 gusht 1939 Vrioni erdhi në Shqipërinë e pushtuar nga Italia për atë që e mendonte si një vizitë të shkurtër. Lufta ia prishi planet: po atë vit u vendos në Romë, ku i vëllai kishte gjetur punë në Ministrinë italiane të Jashtme, dhe në gusht 1943 u kthye në Tiranë bashkë me nënën — vendim për të cilin, shënon Elsie, do të pendohej më vonë. Banuan gati një vit në Hotel «Dajti», në atë hotel ku pas luftës do të qëndronin oficerët italianë të romanit të parë të Kadaresë. Vrioni u përpoq të lidhej me Ballin Kombëtar, që e priti ftohtë një pinjoll të familjeve të bejlerëve, dhe nuk iu bashkua Frontit Nacionalçlirimtar, që e dinte të ngritur nga komunistët. Pa nga Tirana edhe ndarjen e qëndresës pas marrëveshjes së Mukjes.

Regjimi i ri, që në vitin e parë donte të dukej demokratik para botës, ia shfrytëzoi gjuhët. Më 1945 përkthente në mëngjes për Bashkimin e Rinisë Antifashiste dhe pasditeve luante basketboll e tenis për të; më 1946 përkthente nga frëngjishtja dhe anglishtja për Bashkimin e Grave, që drejtohej nga Nexhmije Hoxha. Para zgjedhjeve të 2 dhjetorit 1945, me një rreth miqsh, hartoi fshehurazi një memorandum për gazetarët perëndimorë që kishin ardhur të vëzhgonin votimin. Vrioni shkroi versionin frëngjisht. Fjalitë e tij ishin pyetje: ato i ftonin gazetarët të verifikonin vetë nëse në vend lejohej ndonjë mendim jashtë atij të Frontit. Sipas kujtimeve të veta, ky dokument qe një nga arsyet e arrestimit të tij.

Qelitë e Koçi Xoxes dhe Burreli

Në mbrëmjen e së shtunës, 13 shtator 1947, ndërsa priste një shoqe në sheshin qendror të Tiranës, agjentët e ftuan ta shoqëronin për disa pyetje. U akuzua se spiunonte për Francën dhe, siç e shënon Elsie, se luante tenis. Katërmbëdhjetë muaj, nga shkurti 1949 deri në prill 1950, i kaloi në njërën nga shtatëmbëdhjetë qelitë famëkeqe që mbanin emrin e Koçi Xoxes, dhoma 1,20 me 0,90 metra. Në korrik 1950 u dënua me pesëmbëdhjetë vjet burg dhe punë të detyruar.

Një pjesë të dënimit e vuajti në kampin e Burrelit, një nga vendet ku kaloi dhjetë vjetët e tij të burgut edhe Arshi Pipa, i arrestuar në prill 1946 dhe i liruar më 1956. Vrioni doli në fund të vitit 1958, sipas Elsie-t; recensioni i kujtimeve të tij në «Le Courrier des Balkans» e jep periudhën 1947–1959 dhe flet për më shumë se dymbëdhjetë vjet. Lirimi nuk ishte liri: pas një periudhe internimi në Fier, filloi të punonte si përkthyes.

Përkthyesi pa emër

Një kapitull i kujtimeve të tij titullohet «Traduire pour se réintroduire» — të përkthesh për t'u rikthyer në jetë. Shteti i dha fillimisht raportet dhe fjalimet e gjata të Enver Hoxhës, mbi të cilat përkthyesit e gjuhëve të ndryshme konsultoheshin mes tyre kur një pasazh ishte i paqartë. Zyrtarët e kulturës e shihnin me mosbesim e xhelozi, dhe iu deshën vite që t'i njihej talenti e emri si përkthyes.

Me Ismail Kadarenë puna ishte tjetër. «Gjenerali i ushtrisë së vdekur», që Shtëpia Botuese «Naim Frashëri» e kishte nxjerrë në shqip më 1963, ishte ndër përkthimet e tij të para; Vrioni shkruan se e përktheu me ethe, pak vjet pasi kishte dalë nga kampet. Romani doli në frëngjisht te Albin Michel në Paris më 1970, me parathënie të Robert Escarpit-it dhe pa emrin e përkthyesit: katalogu i atij botimi shënon vetëm se ishte përkthyer nga shqipja. Një vit më vonë, botimi anglisht i shtëpisë W. H. Allen në Londër u bë nga frëngjishtja e Vrionit, jo nga origjinali. Pas «Gjeneralit» erdhën «Le Grand Hiver» (Dimri i madh), «Avril brisé» (Prilli i thyer) dhe, më 1986, «Qui a ramené Doruntine?» (Kush e solli Doruntinën?). Emri i tij si përkthyes u shfaq në një libër vetëm më 1980. Agjencia Telegrafike Shqiptare do të shkruante më 1998 se gjatë diktaturës ai kishte mbetur anonim për arsye politike.

Dy botë në të njëjtën tryezë

Paradoksin e jetës së tij Vrioni nuk e fshehu. I njëjti njeri ishte zëri francez i dy botëve që nuk mund të ishin më larg njëra-tjetrës: i shkrimtarit që po e bënte imagjinatën shqiptare të lexueshme në Evropë dhe i diktatorit që e kishte mbajtur në burg. Në kujtimet e veta ai e ndan qartë njërën punë nga tjetra: «Pour Kadaré, je faisais mon travail au grand jour, chez moi, tandis que la traduction d'Enver Hodja était entourée de l'atmosphère de paranoïa et de secret propre à ce régime». Për Kadarenë punonte hapur, në shtëpinë e vet; përkthimi i Hoxhës bëhej në ajrin e paranojës dhe të fshehtësisë që ishte vetë natyra e regjimit.

Ky dallim nuk e fshin faktin se mjeshtëria e tij i shërbeu edhe propagandës së shtetit që e shtypte, dhe kujtesa e ndershme duhet ta mbajë të dyja anët. Por e shpjegon rrugën e vetme që i mbetej një njeriu me biografinë e tij: puna e detyruar në zyrë dhe zgjedhja e lirë në tryezën e shtëpisë. Ajo zgjedhje i mbijetoi diktaturës: kur Franca e nderoi Vrionin më 1998, Kadareja ishte në sallë.

Kthimi në Paris

Parisin e pa sërish vetëm më 1989, gjysmë shekulli pasi e kishte lënë me tren drejt Italisë. Atje u vendos përfundimisht në vitet nëntëdhjetë (Elsie e daton në 1997) dhe u emërua ambasador i Shqipërisë pranë UNESCO-s. Në pranverën e vitit 1998, në mjediset e Asamblesë Kombëtare franceze, u dekorua Kalorës i Legjionit të Nderit; po atë vit Akademia Franceze i dha Çmimin e Madh të Frankofonisë për përkthimet e veprës së Kadaresë. Agjencia Telegrafike Shqiptare e paraqiste atëherë si përkthyesin e letërsisë shqipe në frëngjisht dhe të asaj frënge në shqip, autor i dhjetëra përkthimeve.

Po më 1998 dolën kujtimet e tij, «Mondes effacés. Souvenirs d'un Européen» (Botë të fshira. Kujtime të një evropiani), të shkruara në bashkëpunim me shkrimtarin francez Éric Faye dhe të botuara nga JC Lattès. Robert Elsie, që e fotografoi në Paris më 9 prill 1998, ktheu në anglisht pjesën e kujtimeve për vitet 1943–1947 dhe e vendosi në arkivin e tij të teksteve të historisë shqiptare. Jusuf Vrioni vdiq në Paris më 1 qershor 2001, tetëdhjetë e pesë vjeç, në kohën kur ende përfaqësonte Shqipërinë pranë UNESCO-s.

Trashëgimia

Përkthyesi është zëri i dytë i një libri, ai që lexuesi e harron sapo kthen faqen e parë. Rasti i Vrionit e bën këtë zë të dukshëm: për lexuesin francez, dhe përmes tij për atë anglez, Kadareja i viteve të para fliste me sintaksën e Vrionit. Kjo e bën emrin e tij pjesë të historisë së letërsisë shqipe në shekullin XX, jo një shënim në fund të faqes. Më 2016 Posta Shqiptare e vuri portretin e tij në një pullë të serisë së personaliteteve të shquara kombëtare.

Regjimi i mori shtëpinë e Beratit, pasurinë dhe më shumë se një dekadë jete. I la vetëm gjuhën — dhe me të Vrioni i hapi letërsisë shqipe një derë drejt Evropës që nuk u mbyll më.