Faik Konica: si një shqiptar i Konicës e bëri gjuhën shqipe të flitej në Uashington

TIRANË — Në një letërkëmbim të ruajtur në arkivin e Harvardit, ai nënshkruante "beg Faik - Dominik Koniza" — një emër që përfshinte të njëjtën herë titullin osman të babait, konvertimin katolik të vitit 1895 dhe një përpjekje të qartë për t'iu përshtatur botës perëndimore ku lëvizte. Kjo nënshkrim i përket Faik Konicës, figura që për më shumë se katër dekada ndërmjet Brukselit, Londrës, Bostonit dhe Uashingtonit, e mbajti gjallë një publikacion të vetëm, Albania, që u bë tribuna kryesore e shkrimit shqip jashtë atdheut.

Nga Konicë në Galatasaraj

U lind më 15 mars 1875 në Konicë, në oxhakun e bejlerëve Zenelbejllinjtë, i biri i Shahin beut dhe Zeliha hanëm Delvinës, sipas biografisë së publikuar në Wikipedian shqipe. Mësimet e para i mori në vendlindje nga mësues privatë, por në 1883 vizitoi të motrën në Shkodër dhe ndoqi dy vite në shkollën saveriane, ku u njoh me italishten, latinishten, frëngjishten dhe gjermanishten. Më pas vijoi në Liceun Perandorak të Gallatasarajit në Stamboll (1886-1887), institucion që i siguroi kontaktin me kulturën qendroreuropiane.

Në 1890, në moshën 15-vjeçare, u dërgua të studionte në Francë. Sipas Wikipedias angleze, kaloi nga shkollat e mesme në Lisieux (1890) dhe Carcassonne (1892), për të diplomuar më 1895 në Universitetin e Dizhonit në gjuhë romane dhe filologji. Vazhdoi dy vite në Collège de France në Paris për letërsi mesjetare frënge, latinisht dhe greqisht, dhe më pas — sipas të njëjtit burim — përfundoi studimet në Harvard, megjithëse "pak dihet për këtë periudhë të jetës së tij." Wikipedia shqipe shton një detaj të ruajtur në arkivin privat të Konicës: më 14 mars 1912 u regjistrua pranë Zyrës së Emërimeve të Harvardit, duke kërkuar punësim si pedagog në gjuhë romane, kryesisht frëngjisht dhe italisht, me preferencë për "rrethinat e Cambridge-it."

"Albania" dhe pseudonimi Trank Spiro Bey

Në 1897, në Bruksel, themeloi të përkohshmen Albania, me ndihmën e autoriteteve austro-hungareze sipas Wikipedias shqipe. Publikimi vazhdoi deri më 1909. Si shumë shkrimtarë shqiptarë të kohës, Konicë përdori pseudonimin Trank Spiro Bey — i emëruar sipas një figure katolike osmane — për të anashkaluar ndalimin osman të shkrimit shqip, raporton Wikipedia angleze.

Në 1903 u shpërngul në Londër, ku mori leje pune në Departamentin e Dorëshkrimeve të Muzeumit Britanik. Jetoi pesë vjet atje, duke studiuar dokumentet shtetërore veneciane që lidheshin me Shqipërinë dhe duke i botuar disa prej tyre në Albania, sipas Wikipedias shqipe. Në këtë periudhë, vazhdoi të botojë periodikun dygjuhësh frëngjisht/shqip, duke shkruar artikuj sarkastikë për "prapambetjen kulturore dhe naivitetin" e bashkëkombasve, duke theksuar nevojën për zhvillim ekonomik dhe unitet kombëtar mes myslimanëve dhe të krishterëve, dhe duke u kundërvënë luftës së armatosur, sipas Wikipedia-s angleze. I njëjti burim shton se Konicë mbështeste "një administratë më të mirë osmane" përmes reformave në Shqipëri.

Stili i Konicës ishte "i rafinuar dhe i pasur në shprehje", me "mësimin e kompleksitetit dhe detajeve të hollësishme të shqipes dhe dialekteve të saj", raporton Wikipedia angleze. Përpjekja për të pasuruar fjalorin shqip përmes fjalëve të popullit dhe folklorit e ngriti aftësinë e gjuhës për të trajtuar tema komplekse, "e paparë midis botimeve të tjera shqip të kohës." Albania botoi veprat e Aleksandër Stavre Drenovës, Andon Zako Çajupit, Filip Shirokës, Gjergj Fishtës, Kostandin Kristoforidhit, Thimi Mitkos dhe të tjerësh. Poeti francez Guillaume Apollinaire do ta vlerësonte: "Konica e ktheu një gjuhë të ashpër të hanave të detarëve në një gjuhë të bukur, të pasur dhe të lëmuar."

Nga redaktori i "Diellit" te themeluesi i Vatrës

Në 1909, i ftuar nga shqiptaro-amerikanët, shkoi në Shtetet e Bashkuara për një cikël leksionesh (1909-1911). Më 22 tetor 1909 mori redaksinë e Diellit, botim javor i Shoqërisë "Besa-Besë", nga duart e Fan Nolit, sipas Wikipedias shqipe. Punoi si kryeredaktor në disa faza: deri më 18 mars 1910, pastaj nga 6 maj deri më 1 korrik 1910, dhe përsëri nga 1 gushti 1912 deri më 8 korrik 1913.

Më 24 dhjetor 1911, në një mbledhje drejtuar nga Kristo Floqi, u caktua anëtar i Komisionit për Bashkimin e Organizatave Shqiptare në SHBA. Përpjekjet kulminuan me themelimin e Vatrës më 28 prill 1912, në Kishën e Shën Gjergjit në 227 Tremont Street, Boston. Vatra bashkoi shoqëritë Besa-Besë, Flamuri i Krujës, Kombëtare dhe Dallëndyshja. Fan Noli u zgjodh sekretar, ndërsa Konica dhe Floqi u ngarkuan me ngritjen e degëve në Masaçusets dhe shtete të tjera. Sipas Wikipedias shqipe, për rreth një muaj (19 maj - 16 qershor 1912), Konica udhëtoi pa pushim nëpër Anglinë e Re, duke ngritur degë në Worcester, Lynn, Manchester, Central Falls dhe Southbridge.

Diplomati në Uashington

Më vonë u bë ministër fuqiplotë i Shqipërisë në Shtetet e Bashkuara. Vdiq në Uashington më 15 dhjetor 1942.

Konvertimi i tij fetar mbetet një vijë e komplikuar. Në 1895 u pagëzua katolik me emrin Domenik, të cilin e përdori në korrespondencë. Por në 1897 do të deklaronte: "Të gjitha religjionet më bëjnë të vjell," dhe burime të mëvonshme e përshkruajnë ateist, raporton Wikipedia angleze. Wikipedia shqipe përmend gjithashtu një lidhje me Sophie Annette Hugon në Francë, me të cilën pati një djalë, Henrik, në 1897 — detaj që nuk figuron në versionin anglez.

Përtej publicistikës, është autor i dy romaneve në frëngjisht me nofkën Jean de Croia: Le mariage de Leila suivi de Sotiri et Mitka (1911, Paris), sipas Wikipedias shqipe. Gjatë gjithë jetës, fliste dhe shkruante shqip, greqisht, italisht, frëngjisht, gjermanisht, anglisht dhe turqisht.

Burimet:

• en.wikipedia.org — biografia, arsimimi, periudha në Londër, konvertimi fetar, vlerësimi i Apollinaire-it
• sq.wikipedia.org — detajet e arkivit të Harvardit, periudha në SHBA, themelimi i Vatrës, romanet si Jean de Croia, biografia familjare
• en.wikipedia.org — konteksti i letërsisë shqipe, Buzuku, Bogdani, Barleti

— Redaksia ZHURMA