Mozaiku i Tiranës: 1800 vjet histori nën pallatet e bllokut «Partizani»

TIRANË — Në vitin 1972, punëtorët që hapnin themelet e pallateve të bllokut «Partizani», në lagjen nr. 9 të kryeqytetit, hasën në diçka që nuk e priste askush: rrënojat e një ndërtese antike, njëri prej ambienteve të së cilës ishte shtruar me mozaik. Wikipedia në shqip e shënon këtë si zbulimin e të vetmit monument arkeologjik brenda territorit të qytetit të Tiranës. Më shumë se gjysmë shekulli më vonë, siti i njohur si «Mozaiku i Tiranës» pret 15–20 turistë në ditë dhe ka shënuar rreth 40% më shumë vizitorë pas restaurimit të fundit, sipas raportit të ATSH-së të majit 2026.

Pse ka rëndësi

• Mozaiku i Tiranës është i vetmi monument arkeologjik brenda qytetit të Tiranës dhe mban statusin Monument Kulture i Kategorisë I që nga qershori 1973.
• Bërthama e sitit është një vilë romake fshatare (villa rustica) e shekullit III pas Krishtit, e ngritur mbi një qendër fshatare të shekujve të parë të erës sonë.
• Pas restaurimit të përfunduar një vit para raportimit të ATSH-së, vizitueshmëria u rrit me rreth 40% dhe siti shërben edhe si platformë ekspozimi për mozaikët e mbuluar të Apolonisë, Butrintit, Bylisit, Durrësit e Elbasanit.

Çfarë fshihej nën themelet e pallateve? Sipas Wikipedia-s në shqip, autorët e gërmimeve flasin për një qendër fshatare të shekujve të parë pas Krishtit, e cila në fillim të shekullit III u zëvendësua nga një vilë fshatare — «villa rustica», siç e quajnë arkeologët vendas edhe sipas Wikipedia-s në anglisht. Salla me mozaik, e pajisur me një absidë, ishte ambienti kryesor i vilës. Vetë mozaikët, shkruan Wikipedia në anglisht, mbartin motive të larmishme gjeometrike dhe paraqesin shpendë e peshq — një dëshmi konkrete e jetës bujqësore dhe e shijes dekorative të një prone rurale romake në fushën e Tiranës.

Rreth historisë së mëvonshme të ndërtesës qëndron një debat shkencor që dy burimet enciklopedike e pasqyrojnë ndryshe. Wikipedia në anglisht e paraqet si fakt që në shekujt V–VI rreth sitit u ngrit një bazilikë paleokristiane. Wikipedia në shqip, përkundrazi, saktëson se gërmimet e fundit e përforcuan interpretimin e vilës fshatare dhe nuk gjetën asnjë të dhënë për transformimin në bazilikë, të mbështetur nga autorët e gërmimit të parë të viteve '70. Po ashtu, tri stelat e varreve të periudhës romake, që janë përmendur si gjetje e kompleksit, në fakt nuk u gjetën aty, por në një ndërtim larg tij — një korrigjim që Wikipedia në shqip e bën shprehimisht. Zhurma i qëndron kësaj mase: siti është me siguri një vilë romake; bazilika mbetet hipotezë e pakonfirmuar.

Kompleksi u zgjerua edhe pas zbulimit të parë. Gjatë punimeve të sistemimit të rrugëve të bllokut «Partizani» në vitet 2003–2004, sipas Wikipedia-s në shqip, pranë rrethimit të monumentit dolën pjesë të tjera të kompleksit — më kryesoret, vaskat e fermentimit të mushtit të rrushit, gjurmë e drejtpërdrejtë e prodhimit të verës në këtë ekonomi rurale antike. Wikipedia në anglisht shënon gjetje objektesh rreth rrënojave qysh më 2002, të cilat sot formojnë kompleksin arkeologjik të qytetit.

Siti është hapur e rihapur në disa etapa: Wikipedia në anglisht dokumenton rihapjen për publikun më 23 janar 2010, ndërsa restaurimi më i fundit, sipas ATSH-së, përfundoi një vit para raportimit të majit 2026. Ky rikonstruksion solli edhe një risi kombëtare: një platformë që mundëson ekspozimin e mozaikëve të antikitetit dhe antikitetit të vonë nga sitet më të rëndësishme të vendit — Apolonia, Butrinti, Bylis, Durrësi, Elbasani — të cilët normalisht qëndrojnë të mbuluar për t'u mbrojtur nga faktorët atmosferikë.

Efekti tek publiku matet me shifra. Kostandin Budurushi, drejtor i Drejtorisë Rajonale të Trashëgimisë Kulturore Tiranë, i tha ATSH-së se pas restaurimit vizitueshmëria u rrit me rreth 40% dhe se siti frekuentohet nga 15–20 turistë në ditë, kryesisht nga Evropa dhe SHBA-ja. «Vizitorët vlerësojnë veçanërisht mënyrën moderne të restaurimit dhe kombinimin e trashëgimisë antike me hapësirën muzeore bashkëkohore», u shpreh Budurushi, duke shtuar se shumë prej tyre befasohen që në zemër të Tiranës gjendet një sit arkeologjik me histori mbi 1800-vjeçare.

Krahas turistëve, siti po kthehet në klasë mësimi. Për Ditën e Muzeve, raporton ATSH, DRTK Tiranë në bashkëpunim me Muzeun Historik Kombëtar priti 70 nxënës të shkollës «Faik Konica» dhe 100 nxënës të shkollave «Vasil Shanto» e «Edith Durham», me guida njohëse dhe aktivitetin «Arkeologu i vogël». Po atë ditë, në orën 19:30, siti priti aktivitetin MUZ (Beautiful Minds of Albania). Synimi i deklaruar i Budurushit: hapësira të përdoret në të ardhmen si qendër edukative dhe inovacioni për fëmijët, me ekspozita, guida dhe aktivitete kulturore të organizuara.

Mozaiku i Tiranës nuk është rast i veçuar, por pjesë e një rrjeti të tërë punë-trashëgimie që drejtoritë rajonale e mbajnë gjallë anembanë Shqipërisë. Në veri, specialistët e DRTK Shkodër mirëmbajnë çdo ditë Vendbanimin Mesjetar të Komanit në luginën e Drinit — Monument Kulture qysh më 1963, i shtrirë në mbi 160 hektarë me mure habitati, kompleks eklezial dhe nekropol të dendur, sipas ATSH-së. Në jug, DRTK Vlorë dokumentoi këtë korrik një çezmë të shekujve XV–XVI në fshatin Rromës të Selenicës, të zbuluar — njësoj si Mozaiku më 1972 — gjatë punimeve të ndërtimit, pasi banorët njoftuan vetë specialistët, raporton ATSH. Dhe modeli «trashëgimi plus edukim» që Budurushi kërkon për Mozaikun tashmë provohet gjetkë: Muzeu Kombëtar i Fotografisë «Marubi» zhvillon në Shkodër aktivitetin edukativ «Kinoscope» me realitet virtual për fëmijë mbi 10 vjeç, sipas ATSH-së. Vëmendja ndërkombëtare, nga ana e saj, nuk kufizohet te gurët: platforma mjedisore lifegate.it i kushtoi Vjosës, «lumit të fundit të egër të Evropës», një dokumentar audio të prodhuar me fondacionin CESVI, përcjell ATSH.

Sot Mozaiku i Tiranës vizitohet nga e hëna në të enjte, ora 08:00–16:00, dhe të premten deri në 14:00. Kryeqyteti, i ndërtuar me nxitim mbi fushën e vet, ka vetëm një dritare të hapur drejt antikitetit — dhe ajo dritare gjendet mes pallateve të bllokut «Partizani», aty ku e la rastësia e vitit 1972 dhe ku e mban e hapur puna e përditshme e restauratorëve.

Burimet:

• ATSH (ata.gov.al) — restaurimi i Mozaikut të Tiranës, rritja 40% e vizitorëve dhe aktivitetet edukative
• Wikipedia (shqip) — historiku i zbulimit 1972, vila rustica dhe korrigjimet e gërmimeve të fundit
• Wikipedia (anglisht) — statusi Monument Kulture 1973, motivet e mozaikëve dhe rihapja 2010
• ATSH — Vendbanimi Mesjetar i Komanit dhe puna e DRTK Shkodër
• ATSH — zbulimi i çezmës osmane të shekujve XV–XVI në Rromës të Selenicës
• ATSH — aktiviteti edukativ «Kinoscope» i Muzeut «Marubi» në Shkodër
• ATSH — dokumentari audio i lifegate.it për Vjosën

— Redaksia ZHURMA