Si filozof, jo si politikan: testamenti i Rexhep Qosjes

Tri ditë pas largimit, Rexhep Qosja vazhdon të mësojë. Letra e fundit e akademikut — amanetin drejtuar nipit të tij, të bërë publik pas vdekjes të 23 prillit 2026 — nuk ishte thjesht një dëshirë familjare. Ishte akti i fundit i një intelektuali që kishte refuzuar të bëhej pronë e shtetit, as gjatë jetës, as pas saj.

Qosja kishte porositur qartë: varrosje nga rrethi i ngushtë familjar, pa ceremoni fetare, pa prani zyrtare. "Nuk kam qenë njeri pa mëkate," kishte shkruar ai — një pohim sinqeriteti që shumica e personaliteteve publike nuk guxon ta bëjë as gjallë, lëre pas vdekjes.

Filozofi që zgjodhi vetminë e varrit

Filozofi Blerim Latifi e lexoi amanetin nëpërmjet Gibonit: "Për popullin ritualet fetare janë të vërteta; për filozofët janë të rreme; për politikanët janë të dobishme." Qosja, shkruan Latifi, zgjodhi të treten — rrugën e filozofit, besnik linjës së mendimit që e mbajti gjatë gjithë jetës. Nuk ishte mohuese fetare e bujshme. Ishte konsistencë — ndoshta virtyti rrallë i mendimtarëve të mëdhenj.

Agim Vinca, ndër zërat kryesorë të letërsisë shqipe sot, e kujtoi Qosjen si njeriun me kulturë pune shembullore: pa kafene, pa alkool, me disiplinë krijuese prej 18 orësh ditë. "Çdo tekst i Rexhep Qosjes lë mesazhe," tha Vinca. "Ishte ndoshta i vetmi shkrimtar i Kosovës — në mos i gjithë shqiptarisë — që kishte qëndrim profesional ndaj shkrimtarisë." Vinca e cilësoi Qosjen polemistin më të madh të kulturës shqiptare, trashëgimtar i Faik Konicës dhe Fan Nolit, jo si retorikë ngushëllimi, por si pozicion kritik të cilin e mbante edhe kur Qosja ishte gjallë.

Vepra si bazament i kombit

Rexhep Qosja ishte kolosi i kritikës letrare shqipe. Me vepra si Historia e letërsisë shqipe — romantizmi (tre vëllime, 1984–1986), Strategjia e bashkimit (1994), dhe Realja dhe utopia (1993), ai ndërtoi sistemin teorik me të cilin letërsia shqipe mund të lexohej si shprehje e emancipimit kombëtar dhe jo si degëzim periferik i kulturave të tjera. Ai ishte i pari që e artikuloi konceptin "komb i ndarë" në vitin 1992 — togfjalësh që mbajti në këmbë diskursin politik shqiptar në Kosovë kur askush tjetër nuk guxonte ta emërtonte gjendjen me emrin e saj të vërtetë.

Kontributi i tij nuk ishte vetëm letrar. Qosja mori pjesë në Konferencën e Rambouilletit në vitin 1999, ndihmoi të legitimojë Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës, dhe u përfshi në ndërtimin e institucioneve të para të Kosovës nën protektoratin e UNMIK-ut. Intelektual publik në kuptimin më të plotë: vepra lexohet politikisht, politika përgjigjet letrarisht.

Ceremonia që ai nuk donte

Por amanetin e tij shteti nuk e respektoi plotësisht. Kosova shpalli ditë zie kombëtare, Kuvendi hapi Librin e Zisë, kryeministri Albin Kurti bëri homazhe dhe shkroi fjalë nderimi. Ish-kryeministri Bajram Kosumi ishte i drejtpërdrejtë: "Cilit kolos, pushteti ynë i doli hakësh? Çfarë bëri qeveria për Adem Demaçin, Adem Jasharin, Rexhep Qosjen?" — figurat e mëdha, tha ai, nderohen nga shteti vetëm pasi nuk mund të reagojnë më.

Gazetari Lutfi Dervishi e formuloi me prerësi: "Letra e fundit e Rexhep Qosjes i la të gjallët pa protokoll dhe i dha goditje fatale industrisë së hipokrizisë pas vdekjes." Një njeri që jetoi duke sfiduar instrumentalizimin e kulturës, u gjend i instrumentalizuar në momentin kur nuk mund të tërhiqej dot.

Deri në mbyllje të këtij artikulli, kryeministri Kurti nuk ka bërë ndonjë deklaratë publike mbi arsyen pse institucionet organizuan ceremoni zyrtare pavarësisht dëshirës së shprehur të qartë nga Qosja vetë për varrimin e tij.

Çfarë humbet kur ikin kolosët

Çfarë mbet pas Qosjes? Mbeten veprat — mbi tridhjetë libra, mijëra faqe kritike letrare, histori letërsie, ese politike. Por mbetet edhe pyetja: kush do t'i mbrojë ato hapësira që ai i mbajti hapur — kritika e paepur, mendimi i pavarur, refuzimi për t'u bërë vegël e strukturave të pushtetit?

Amanetin e Qosjes mund ta lexosh si dokument familjar. Por është edhe mesazh: sinqeriteti nuk ka kohë; qëndrueshmëria nuk ka kompromis. Shkroi mbi tetëdhjetë vite, punoi deri në fund, kërkoi të vdesë si njeriu që ishte — jo si simbol i shtetit, por si njeri me mëkate dhe dhunti, si secili prej nesh, vetëm me disiplinë pak më të madhe.

Burim: Gazeta Express, Gazeta Express, Koha, Gazeta Express (Kosumi, T7)

— Redaksia ZHURMA