Shtjefën Gjeçovi: kodifikuesi i Kanunit

Shtjefën Gjeçovi ishte klerik françeskan, mësues, folklorist dhe arkeolog — njeriu që një ligj të jetuar vetëm në gojën e malësorëve e ktheu në dokument të shkruar. Lindi në Janjevë të Kosovës më 12 korrik 1874 dhe u vra në Zym të Hasit më 14 tetor 1929, në Kodër Rrezina, ndërsa vazhdonte të mësonte shqipen dhe të mblidhte gojëdhënat e popullit pasi pushteti jugosllav kishte mbyllur pothuajse çdo shkollë shqipe. Emri i tij lidhet përjetësisht me Kanunin e Lekë Dukagjinit — kodin e pashkruar të besës, mikpritjes dhe gjakut, të cilin ai i pari e mblodhi, e rendit dhe e la si trashëgim për brezat. Por Gjeçovi ishte më shumë se kodifikuesi i një ligji: ishte një hallkë e rrjetit intelektual françeskan verior, nga Troshani te Shkodra, që mbajti gjallë gjuhën dhe kujtesën shqiptare nën trysninë e njëpasnjëshme të perandorive dhe mbretërive.

Fëmijëria dhe formimi françeskan

Me emrin e pagëzimit Hilë, Shtjefën Konstantin Gjeçovi-Kryeziu e kishte prejardhjen familjare nga Kryeziu i Pukës, por lindi larg malësisë amtare, në Janjevë të Kosovës, në vitin 1874. Në moshë të re, në 1884, u dërgua në kolegjin françeskan të Troshanit, në vilajetin e Shkodrës — vatra që formoi breza të tërë klerikësh-intelektualë të Veriut. Katër vjet më vonë, në 1888, kaloi në kuvendin e Fojnicës, në Bosnjë, për noviciatin, dhe vazhdoi studimet në Dervent e Banja Llukë, para se t'i përfundonte në institutin françeskan të Kreshevës krah për krah me Pashk Bardhin. U shugurua prift në 1896 dhe e mbajti meshën e parë në Troshan, aty ku kishte filluar rrugëtimin.

Vitet e famullive nëpër Veri

Jeta e Gjeçovit pas shugurimit ishte një vargan famullish nëpër tërë Shqipërinë e Veriut: Zllakuqani, pastaj rreth 1899–1905 Laçi-Sebaste, një zëvendësim i shkurtër i Bardhit në shkollën e Borgo-Erizzos në 1905–1906, Gomsiqja nga 1907 deri 1915, Thethi në 1916–1917, Rubiku në 1919–1921, Vlora nën pushtim italian në 1920, Shkodra në 1921. Më 7 qershor 1923 u bë sekretar i Provincës Françeskane, dhe në 1926 mori famullinë e Zymit të Hasit, atëherë brenda Mbretërisë së Jugosllavisë.

Kudo që shkoi, Gjeçovi nuk u mjaftua me detyrën e priftit. Ishte korrespondent i Komisisë Letrare të Shkodrës, u përpoq t'ua mësonte shqipen komuniteteve të Thethit dhe Prekalit, dhe ishte pjesë e një komiteti që u kundërvu shpërnguljes së detyruar të shqiptarëve. Të gjitha këto e vendosin në një traditë të qartë: klerikun që e sheh detyrën fetare të pandashme nga ruajtja e gjuhës dhe e kombit.

Kanuni — vepra e jetës

Mbledhjet e para të lëndës kanunore i bëri në 1898–1899. I botoi fillimisht në revistën "Albania" të Faik Konicës, në Bruksel e Londër, ndër 1897–1898, nën pseudonimin "Lkêni i Hasit" — nën të cilin dolën edhe dymbëdhjetë poezitë e para. Vazhdoi botimin sistematik në "Hylli i Dritës", organin françeskan të Shkodrës, ndër vitet 1913–1924. Përmbledhja e plotë — 1.263 nene, të renditura në 12 kapituj — doli e botuar nga françeskanët vetëm në 1933, katër vjet pas vdekjes së tij. Gjeçovi konsiderohet folkloristi i parë shqiptar që ndërmori punë fushore sipas kritereve metodologjike të kohës; metoda e saktë e mbledhjes — a ekzistonte apo jo një pyetësor — nuk është ruajtur në dokumentacion.

Vepra letrare dhe etnografike

Përtej Kanunit, la pas një trashëgimi letrare të gjerë: dramat "Dashtunija e atdheut" (1901), "Kushtrimi asé Mark Kuli Kryeqitas" (1903), "Shqiptari ngadhënjyes" (1904), "Princi i dy Dibrave asé Mojs Golemi" (1904) dhe "Katër të lumtun asé Edipi i Shqipnis" (1926); romanet "Mnera e Prezës" (1902) dhe "Rrafgime" (1903); përkthime nga "Attilio Regolo" i Metastasios, "Vajza e Orleansit" e Shilerit/Bergamos (1915), "Quo Vadis" i Sienkiewiczit (1916, i pabotuar), dhe nga Foscolo. Punën e tij etnografike e dëshmojnë artikuj si "Përralla popullore" (1903), "Doke dekësh" (1907), "Rrnesa e kombit shqiptar nder malcina" (1908) dhe "Vajtorëja" (1917–1920). Pas vdekjes mbetën rreth tridhjetë e tetë vepra origjinale të pabotuara; një pjesë e dorëshkrimeve humbën atëherë.

Arkeologjia dhe zbulimet

Interesi i Gjeçovit shkoi edhe më thellë në kohë, drejt gjurmëve para-osmane të vendit. Në artikullin "Trashigime thrako-ilirjane", botuar në "Hylli i Dritës" në 1924, hodhi dritë mbi shtresat më të lashta të trashëgimisë shqiptare. Po atë vit, bashkë me Simon Shuteriqin, zbuloi kambanën e Sopotit të Bërzeshtës. Koleksioni i tij arkeologjik u ekspozua në Ekspozitën Botërore Misionare të Vatikanit në 1925, dhe më vonë u bë bazë e një muzeu në kuvendin françeskan të Shkodrës.

Vrasja e 1929-ës

Gjeçovi u vra sepse nuk pushoi së mësuari shqipen — pasi autoritetet jugosllave kishin mbyllur shkollat e pakta shqipe — dhe sepse nuk ndërpreu ekspeditat e tij folklorike e arkeologjike. Vrasja e tij, në Kodër Rrezina afër Zymit të Hasit, u lexua nga bashkëkohësit si shprehje e një fanatizmi ortodoks serb kundër katolikëve. Trupin e tij e mbarti françeskani shok Lorenc Mitroviq krah martirit tjetër kombëtar, Luigj Paliq — dy trupa, një varr i përbashkët kujtese.

Vendi në rrjetin e kujtesës

Gjeçovi nuk është thjesht një emër në historinë e Kanunit; është dëshmi se sa fort lidheshin gjuha, ligji dhe kujtesa gojore në atë që mund të quhet një rrjet qytetërimi që fuqitë e kohës — perandoria osmane, pastaj mbretëria jugosllave — u përpoqën ta copëtonin. Ai shkroi kur të tjerët heshtnin, dhe u vra pikërisht për këtë shkrim. Nëpër Rilindjen Kombëtare dhe pas saj, arkivistët françeskanë të Veriut — prej të cilëve Gjeçovi mbetet figura qendrore — dëshmuan se një komb mund të mbijetojë edhe pa shtet, për sa kohë dikush e shkruan ligjin e tij të pashkruar.