Çiftelia: dy tela që bartën këngën e maleve nga oda te kurbeti

Në odën e mbushur me tym duhani, kur mbaronte darka dhe fjala kthehej nga tregu i ditës te betejat e dikurshme, dikush zgjaste dorën nga muri dhe merrte një vegël me qafë të gjatë e me dy tela. E mbështeste në gju, prekte telat me gishtin e madh dhe të tregorit, dhe një tel mbante melodinë ndërsa tjetri gjëmonte poshtë saj si një kambanë e ulët. Kështu nisej kënga — për Mujon e Halilin, për një trim të vrarë në kufi, për një nuse që priste. Kjo është çiftelia: vegla dytelëshe e këngës gege, motra e gjallë e lahutës. Aty ku lahuta me telin e vetëm dhe me harkun mban epikën solemne, të dridhur, çiftelia me dy telat e saj të kërcyer bart të njëjtën kujtesë heroike drejt vallës, dasmës dhe — në shekullin e njëzetë — drejt mërgimit dhe qëndresës. Nuk shkroi kurrë asgjë; e mbajti gjithçka.

Dy tela, një qafë e gjatë

Emri e thotë vetë: çift — dy. Çiftelia është vegël me dy tela, me trup druri në formë dardhe të gdhendur zakonisht prej një cope të vetme, me një qafë të gjatë të pajisur me pika (frete) metalike dhe me dy tela që sot bëhen prej metali. Bën pjesë në familjen e madhe të lahutave me qafë të gjatë të Ballkanit osman — të njëjtin trung ku hyjnë sazi dhe tamburaja — por brenda kësaj familjeje ka marrë një jetë krejt shqiptare, të veriut. Teknika është e thjeshtë në dukje dhe e ndërlikuar në vesh: një tel këndon vargun, tjetri mbahet si burdon, një zë i pandërprerë poshtë melodisë, kështu që kënga s'e humb kurrë tonalitetin. E njëjta logjikë që te lahuta jepet me hark, te çiftelia jepet me gishta — ritmi bëhet i mprehtë, i kërcyeshëm, i bërë për të mbajtur këmbën e valles po aq sa fjalën e rrëfimit.

Motra e lahutës — dhe kushërira e sharkisë

Në duart e rapsodit verior nuk qëndronte një vegël, por një familje. Lahuta njëtelëshe, me hark, ishte vegla e epikës së rëndë e elegjiake; çiftelia dytelëshe, e kërcyer, ishte vegla e këngës që lëvizte — kënga trimërie, kënga historike, kënga e dasmës. Mbi çiftelinë qëndronte sharkia, kushërira më e madhe me më shumë tela, me tingull më të plotë, që shpesh shoqëronte çiftelinë në duet. Bashkë me fyellin dhe gajden, këto vegla formonin tingullin e Malësisë, të Dukagjinit e të Kosovës — një orkestër e vogël shtëpiake që s'kishte nevojë as për notë të shkruar, as për sallë. Studiuesi Stavro Skendi, në veprën e tij themelore mbi poezinë epike gojore (1954), i dallon qartë të dyja veglat si bartëset e këngës heroike gege: lahutën e harkut dhe çiftelinë e gishtave.

Repertori: kreshnikët, trimëria dhe kodi i odës

Çiftelia nuk këndonte çfarëdo kënge. Repertori i saj i thellë ishte i njëjti botë me atë të lahutës: Cikli i Kreshnikëve, legjendat për Gjeto Basho Mujon e Sokol Halilin, dhe pastaj kënga e trimërisë — rrëfimi për njeriun që mbajti besën, që s'e theu fjalën, që u soll sipas Kanunit. Në odë, kjo këngë nuk ishte argëtim: ishte mësim publik, një shoqëri që i tregonte vetvetes se çfarë e bënte njeriun burrë. Çiftelisti — shpesh po ai njeri që dinte edhe lahutën — ishte njëkohësisht kronist, moralist dhe argëtues. Kur dilte te dasma a te vallja, po ajo vegël linte epikën dhe merrte gëzimin: kënga e dashurisë, kënga e nuses, kënga që ftonte këmbët në rreth. E njëjta vegël, dy fytyra të një kulture.

Kur dy telat shkuan në kurbet

Në shekullin e njëzetë çiftelia bëri një udhëtim që pak vegla e bënë: doli nga oda dhe hyri në politikë e në mall. Për shqiptarët e Kosovës nën Jugosllavi dhe për brezat e mërgimit, ajo u bë shenjë identiteti — vegla që merrje me vete kur ikje, tingulli që të thoshte se nga vije. Kënga e kurbetit, kënga patriotike, kënga që rrëfente për një atdhe të largët e të pandarë, u mbajt gjallë mbi dy telat e çiftelisë në kuzhinat e Detroitit, të Zvicrës e të Gjermanisë, po aq sa në malet e Dukagjinit. Kur në vitin 2023 komuniteti shqiptar në Miçigan e quajti festivalin e vet «Lahuta», ai s'po festonte një vegël të vetme, por gjithë atë familje tingujsh — lahutën, çiftelinë, zërin — që mban një popull të bashkuar përtej kufijve dhe oqeaneve.

Një arkiv me dy tela

Historia zyrtare shkruhet me shtypshkronjë dhe ruhet në arkiva shtetërore. Shqiptarët e veriut, për shekuj pa të dyja, ndërtuan një arkiv tjetër: prej druri, prej teli e prej zëri. Lahuta dhe çiftelia s'ishin thjesht vegla muzikore — ishin teknologjia me të cilën një shoqëri pa shtet e ruante kujtesën e vet, kodin e vet moral, gjuhën e vet të vargëzuar. Aty ku iso-polifonia e jugut e mbante kujtesën me shumë zëra pa vegël, veriu e mbajti me dy tela e një hark. Sot, kur brezi i vjetër i çiftelistëve po rrallohet dhe malet po zbrazen, dy telat rrezikojnë të heshtin. Detyra nuk është t'i vëmë në vitrinë si sende të vdekura — por t'i mbajmë të tingëllojnë.