Zekeria Cana: historiani që dokumentoi mohimin dhe pajtoi gjakun

Zekeria Cana (Gjakovë, 15 mars 1934 – 10 janar 2009) ishte historian, arkivist e veprimtar kombëtar — një nga ata studiues kosovarë të shekullit XX që e mbajtën kombin me dije kur shteti mungonte. Në katedër ai çmontoi me dokument mohimin serb ndaj lëvizjes kombëtare shqiptare; në arkiva ai gjurmoi vendet ku ishin fshehur të vrarët e Tivarit; në oda ai u bë krahu i djathtë i Anton Çettës në Lëvizjen për Pajtimin e Gjaqeve, që në vitin 1990 pajtoi mbi njëmijë gjaqe pa derdhur asnjë pikë tjetër. Sekretar i parë i Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave e të Lirive të Njeriut, bashkëthemelues i Lidhjes Demokratike të Kosovës, organizator i varrimit të Jasharëve në Prekaz — Cana e jetoi bindjen se historia dhe morali janë dy armë të të njëjtit popull të paarmatosur. Kontributi i tij mbeti gjatë «në hije», siç do të shkruante shtypi vetëm pas vdekjes: një jetë e tërë vënë në shërbim të një çështjeje që s'kërkonte lavdi.

Nga Gjakova te arkivat e historisë

Cana lindi më 15 mars 1934 në Gjakovë, qytetin që ka dhënë një radhë të tërë intelektualësh kosovarë — po atë Gjakovë prej së cilës do të dilte edhe Fehmi Agani, dy vjet më i madh. Shkollën fillore, gjimnazin e ulët dhe normalen i kreu në vendlindje, pastaj dha mësim si arsimtar në Irzniq e në Deçan, në zemër të Dukagjinit. Studimet e larta i nisi në vitin 1954 në Universitetin e Beogradit, ku u diplomua në histori — sepse, si tërë brezi i tij, dijen e lartë iu desh ta kërkonte në kryeqytetin e tjetrit. Punoi më pas si mësues i historisë dhe i ekonomisë politike në shkolla të mesme të Prishtinës e të Gjakovës, dhe një kohë në Arkivin Shtetëror Krahinor të Prishtinës — një zanat që do t'i jepte metodën e gjithë jetës: t'i besosh dokumentit, jo legjendës.

Në vitin 1967 hyri si asistent në Degën e Historisë të Institutit Albanologjik të Prishtinës, pikërisht kur institucioni po rihapej pas mbylljes së epokës së Rankoviçit. Aty do të kalonte thelbin e karrierës shkencore: sekretar i Bashkësisë Krahinore të Institucioneve Shkencore, sekretar shkencor i revistës «Gjurmime Albanologjike» dhe sekretar shkencor i vetë Institutit. Magjistraturën e mbrojti në vitin 1975 me një punim mbi lëvizjen kombëtare të shqiptarëve në Kosovë të viteve 1909–1912 dhe qëndrimin e Serbisë ndaj saj; doktoratën e mori në vitin 1984 në Fakultetin Filozofik të Prishtinës, me disertacionin mbi socialdemokracinë serbe dhe çështjen shqiptare 1903–1914. Të dyja temat rrahin të njëjtin çekiç: si e trajtoi mendimi politik serb — madje edhe krahu i tij «përparimtar» — të drejtën e një populli fqinj për të ekzistuar.

Historiani i lëvizjes së mohuar

Vepra shkencore e Canës u përqendrua atje ku historiografia serbe kishte lënë një zbrazëti të qëllimshme: te lëvizja kombëtare shqiptare e fillimshekullit XX dhe te politika e Beogradit ndaj saj. Ai botoi monografi mbi lëvizjen kombëtare të viteve 1908–1912, studioi qëndrimin e socialdemokracisë serbe ndaj çështjes shqiptare, dhe u mor me figura e burime që lidhnin të dy botët — nga Dimitrije Tucoviqi, socialisti serb që guxoi ta quante me emër kolonializmin e vendit të vet ndaj Kosovës, te Bajram Curri e krerë të tjerë të rezistencës shqiptare. Metoda e tij ishte ajo e arkivistit: të vësh përballë dokumentin serb dhe të lësh atë të dëshmojë kundër vetes. Në një kohë kur libri shqip për Kosovën ishte gati i ndaluar, kjo punë ishte njëkohësisht shkencë dhe qëndresë — pjesë e së njëjtës vijë mohimi që përshkon gjithë albanologjinë kosovare, ku dritarja e dijes hapet e mbyllet me forcë sa herë populli guxon ta quajë veten të barabartë.

Masakra e Tivarit: t'i nxjerrësh të vdekurit nga heshtja

Historia për Canën nuk qe kurrë vetëm libra. Ai qe ndër studiuesit që u përpoqën t'i nxirrnin nga heshtja e detyruar viktimat e Masakrës së Tivarit — mijëra rekrutë shqiptarë të Kosovës të vrarë nga forcat jugosllave në mars 1945, ndërsa çoheshin me këmbë drejt frontit. Për dekada, regjimi e ndaloi çdo përmendje të krimit; të mbijetuarit e mbanin brenda si një plagë të pathënë. Cana gjurmoi dëshmi e vende ku ishin fshehur eshtrat, duke i dhënë kujtesës kolektive atë që i mungonte: dokumentin. Ky ishte historiani në formën e tij më të pastër morale — jo ai që zbukuron të kaluarën, por ai që refuzon ta lërë krimin të tretet në harresë. Është e njëjta besë ndaj së vërtetës që, gjysmë shekulli më vonë, do ta çonte të organizonte varrimin e dëshmorëve të radhës.

Krahu i djathtë i pajtimit

Kur në fund të viteve '80 Millosheviçi ia hoqi Kosovës autonominë dhe shqiptarët u panë të kërcënuar me shuarje, brezi i studentëve nisi një lëvizje që do të bëhej mrekullia morale e kohës: Lëvizjen për Pajtimin e Gjaqeve. Nismën e re Cana e mbështeti që në krye dhe u bë krahu i djathtë i prof. Anton Çettës, folkloristit që drejtoi fushatën. Ndërsa Çetta pajtonte gjakun mbi besën, Cana — historiani — i jepte lëvizjes kujtesën dhe arsyetimin: pse një popull i rrezikuar nuk mund të përgjakej brenda vetes pikërisht atëherë kur duhej të ishte një. Më 1 maj 1990, në Verrat e Llukës të Deçanit, u mblodh një det njerëzish — sipas dëshmive, rreth gjysmë milioni — dhe brenda një dite u falën mbi njëqind gjaqe. Vendi nuk qe zgjedhur rastësisht: tetëdhjetë vjet më parë, po aty, ishte mbajtur Kuvendi i armëve i vitit 1910; besëlidhja e dikurshme e pushkës u rilexua tani si besëlidhje e faljes. Cana qe pjesë e kryesisë që e mbylli lëvizjen me Kuvendin e tretë në Prishtinë, më 17 maj 1992 — kurorëzim i një vetëqeverisjeje morale që asnjë shtet nuk e kishte urdhëruar.

Këshilli i të drejtave dhe shteti i paarmatosur

I njëjti Cana qe një nga themeluesit dhe sekretari i parë i Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave e të Lirive të Njeriut në Kosovë — institucioni që dokumentoi për botën dhunën e regjimit ndaj shqiptarëve, dosje pas dosjeje, në vitet kur Kosova qe kthyer në një burg pa mure. Qe ndër nënshkruesit e bartësit e apelit të njohur të intelektualëve shqiptarë, atij zëri të përbashkët të dijes që kërkoi qetësi, unitet dhe mbrojtje të jetës. Qe anëtar i këshillit nismëtar për themelimin e Lidhjes Demokratike të Kosovës, partisë që do të bartte «shtetin paralel». Dhe kur në mars 1998 forcat serbe masakruan familjen Jashari në Prekaz, qe Cana ai që ndihmoi të organizohej varrimi i tyre — akti i fundit i një historiani që gjithë jetën ishte kujdesur që të vdekurit shqiptarë të mos varroseshin dy herë: një herë nga plumbi, një herë nga harresa. Fjalët e një bashkëpunëtori e përmblodhën njeriun: «Kam njohur një person që nuk dinte ç'ishte frika — ishte Zekeria Cana.»

Trashëgimia

Zekeria Cana vdiq më 10 janar 2009, dhe shtypi shqiptar e cilësoi më vonë «figurën që mbeti në hije pavarësisht kontributit të madh kombëtar» — sepse ai kurrë s'e kërkoi dritën për vete. I takon asaj radhe intelektualësh kosovarë të shekullit XX — Selman Riza, Anton Çetta, Mark Krasniqi, Fehmi Agani — që e mbajtën kombin me dije, me besë e me durim kur shteti mungonte, dhe që secili e pagoi këtë me karrierën, lirinë ose jetën. Jeta e Canës dëshmon ligjin që përsëritet në historinë shqiptare: kur shteti mungon, e mban kombin arsyeja e organizuar — historiani që refuzon mohimin, kujtesa që s'e lë krimin të tretet, besa që e ndal gjakun. Ai e ktheu historinë nga zbukurim në detyrë, dhe pajtimin nga zakon i vjetër në program kombëtar. Kosova e sotme, që lindi nga ai vetëorganizim moral, është dëshmia se puna e tij «në hije» ishte ndër themelet e dritës që erdhi më pas.