Boletin: fshati-kullë i Isa Boletinit, i djegur gjashtë herë e i pathyer

Boletin është një fshat i vogël malor rreth dhjetë kilometra në veri të Mitrovicës, mbi luginën e Ibrit dhe në afërsi të minierave të Trepçës — një pikë që në hartë duket periferike, por që në historinë e rezistencës shqiptare të Kosovës qëndron në qendër. Këtu u ngrit kulla prej guri e familjes Boletini; këtu u rrit e u kalit bajraktari Isa Boletini (1864–1916); dhe këtu, pas nëntëdhjetë e nëntë vjetësh në dhé të huaj, u kthyen eshtrat e tij më 10 qershor 2015. Fshati e mban emrin si epitet: Boletin nuk është thjesht vendlindja e një njeriu, është vetë mbiemri i një fisi që besën dhe armën i trashëgoi si detyrim shoqëror.

Pse ka rëndësi

• Fshat i vogël malor rreth dhjetë kilometra në veri të Mitrovicës, mbi luginën e Ibrit pranë minierave të Trepçës — vendlindja dhe kulla prej guri e familjes Boletini.
• Këtu u rrit bajraktari Isa Boletini (1864–1916); fshati e mban emrin si epitet — Boletin nuk është thjesht vendlindje, është mbiemri i një fisi.
• Pas nëntëdhjetë e nëntë vjetësh në dhé të huaj, eshtrat e Isa Boletinit u kthyen këtu më 10 qershor 2015.

Një fis që erdhi me gjakmarrjen dhe mbeti me besën

Sipas traditës gojore dhe historiografisë së vendosur, familja Boletini ishin shqiptarë myslimanë të lidhur me fisin e Shalës, që u vendosën në Boletin — sipas rrëfimeve, të ardhur nga fshati Isniq i anës së Deçanit — pas një gjakmarrjeje, duke marrë mbiemrin toponimik nga vendbanimi i ri. Ky është një model i njohur i botës shqiptare veriore: fisi lëviz, por kodi mbetet — gjaku, besa dhe kulla e udhëtojnë me njerëzit. Bashkë me familjen, në rajonin e Mitrovicës mbërriti edhe vetë arkitektura e kullës: shtëpia-fortesë prej guri që do të bëhej shenja dalluese e Boletinit.

Kulla: guri, oda dhe "guri i shenjtë"

Kompleksi i kullave të Boletinit i takon fundit të shekullit XIX e fillimit të shekullit XX. Kulla e parë e ndërtuar ishte ajo e burrave, në qendër të fshatit, ku qëndronin vetëm meshkujt dhe ku u rrit Isa Boletini; në hyrje ruhet ende "guri i shenjtë", që sipas kujtesës vendore shënonte betejat e bëra. Kullat u dogjën gjatë përleshjeve me forcat osmane e serbe dhe u rindërtuan gjashtë herë radhazi përgjatë pesë brezash — një aritmetikë e thjeshtë dhurmi që tregon më shumë se çdo epitet: sa herë u rrafshua, aq herë u ngrit sërish. Në vitin 1899, në këto mjedise u hap një nga shkollat e para shqipe të rajonit të Mitrovicës, me mësues të parë Hafiz Ymer Efendiun. Vetë ndërtesa do të shërbente më vonë si shkollë fillore e fshatit nga viti 1946 deri në 1970.

Qendra e një gjeografie rezistente

Pozicioni i Boletinit — mbi Ibër, pranë Trepçës, në rrugët që lidhnin Mitrovicën me malësinë — e bënte fshatin një bazë natyrore për kryengritjen. Prej këtej Isa Boletini organizoi rezistencën e armatosur që kulmoi në kryengritjet e mëdha shqiptare të 1910–1912, të cilat çmontuan pushtetin osman në Kosovë dhe hapën rrugën për shpalljen e Pavarësisë. Kulla mban kujtesën e një beteje të vitit 1908 kundër forcave të Xhavit Pashës. Nuk është rastësi që, kur u vendos të rivarrosej heroi, u zgjodh 10 qershori — përvjetori i Lidhjes së Prizrenit (1878): Boletini vishej si trashëgimtar i drejtpërdrejtë i asaj tradite, ura mes malësisë kosovare dhe kuvendit të Vlorës ku, më 28 nëntor 1912, qëndroi mes figurave mbrojtëse pranë Ismail Qemalit.

Konfiskimi, shkolla dhe heshtja

Familja e banoi kullën deri në vitin 1945. Një vit më vonë, në 1946, regjimi komunist ia konfiskoi pronën fisit dhe e shndërroi kullën në shkollë fshati për çerekshekullin vijues. Kalimi është domethënës: fortesa e një fisi bajraktarësh u bë klasë e shtetit të ri, dhe emri Boletini — dikur sinonim i qëndresës — u shty drejt kujtesës zyrtare të kontrolluar. Dispozicionimi nuk qe i zhurmshëm; ishte një heshtje e organizuar, e llojit që i ndodh shpesh rrjeteve që s'lejohen të ngrihen sërish.

Kthimi: nga Podgorica te oborri i kullës

Isa Boletini u vra në Podgoricë në janar 1916 dhe u varros atje. Kërkesa e parë për riatdhesimin e eshtrave u bë në vitin 1973; zhvarrimi u krye më 15 nëntor 1979, por rrethanat politike e vonuan kthimin për dekada — sipas rrëfimeve vendore, eshtrat u ruajtën për vite me radhë në kushte private para se çështja të rihapej. Instituti i Mjekësisë Ligjore i Strasburgut vërtetoi identitetin antropologjik të eshtrave në janar 2014, dhe më 10 qershor 2015 Isa Boletini u rivarros në oborrin e kullës së tij në Boletin, në përvjetorin e Lidhjes së Prizrenit. Restaurimi i kompleksit kishte nisur më 2013 me financim të qeverisë së Kosovës; sot kulla — monument i trashëgimisë kulturore — funksionon si muze, ku ruhen kujtimet e betejave të Boletinit.

Rrjeti që s'u lejua të shuhet

Boletin është një nyje e vogël gjeografike me peshë të madhe simbolike. Emri jeton në Universitetin "Isa Boletini" të Mitrovicës; kulla e restauruar rri si dëshmi materiale e një arkitekture qëndrese; dhe linja e rezistencës që nis te Lidhja e Prizrenit, kalon nëpër kryengritjet e 1912-s dhe arrin deri te malësia e viteve '90, e ka këtu një nga vatrat e veta. Historia e Boletinit nuk kërkon të tregohet si viktimizim, por si aritmetikë krenarie: një fshat kullat e të cilit u dogjën gjashtë herë e u rindërtuan gjashtë herë, dhe që në fund ia solli heroin në shtëpi.