Mikpritja: 'mysafiri është i Zotit'

Ka pak fjalë në gjuhën shqipe që mbajnë mbi vete aq peshë sa mikpritja — fjalëformim i thjeshtë, "të priturit e mikut", e megjithatë një botë e tërë morale e mbledhur në një emër. I huaji që ka udhëtuar nëpër malet shqiptare e ka ndier këtë jo si fjalë, por si ligj: dera që hapet pa pyetur, buka që vihet pa u kërkuar, jeta e zotit të shtëpisë e vënë para jetës së vet për një njeri që as nuk e njihte një orë më parë. Konica do të kishte thënë se kombet maten nga ajo që bëjnë kur askush nuk i detyron; dhe shqiptari, kur troket i huaji në mes të natës, nuk pyet kush je — pyet vetëm a ke ngrënë.

"Shtëpia është e Zotit dhe e mikut"

Maksima më e njohur e së drejtës zakonore shqiptare nuk i jep shtëpinë të zotit të saj. Ajo thotë: shtëpia e shqiptarit është e Zotit dhe e mikut. Është një formulim befasues kur mendohet mirë — pronari, që e ka ndërtuar shtëpinë me djersën e vet, renditet pas të huajit që sapo ka kaluar pragun. Kjo nuk është mirësjellje; është një hierarki morale. Miku, sapo hyn nën çati, bëhet figura më e lartë e shtëpisë, dhe i zoti i saj vihet në shërbim të tij. Ajo që duket si nënshtrim, në të vërtetë është krenari: shtëpia që di të presë mikun është shtëpi me nder, dhe nderi në mal vlen më shumë se pasuria.

Kanuni — i përmbledhur nga libra e tradita gojore, e i kodifikuar me shkrim nga famullitari Shtjefën Gjeçovi e botuar pjesë-pjesë në revistën Hylli i Dritës nga viti 1913 — i kushton mikpritjes një bllok të tërë nenesh. Ajo nuk lihet në dorë të zemërgjerësisë; ajo urdhërohet. I zoti i shtëpisë është i detyruar ta ushqejë dhe ta mbrojë mikun edhe nëse është i huaj, edhe nëse rrezikon familjen e vet, madje — në parim — edhe nëse miku është njeri me të cilin ai do të kishte arsye të grindej.

Trinia: nderi, besa, mikpritja

Mikpritja nuk qëndron vetëm. Ajo është një nga tri shtyllat e pandara mbi të cilat mbahet bota morale e malit: nderi, besa dhe mikpritja. Të tria lidhen në një zinxhir të vetëm. Miku që kalon pragun hyn nën besën e zotit të shtëpisë; besa e tij bëhet pasaporta e udhëtarit; dhe mbrojtja e atij miku kthehet në zgjatim të nderit personal të të zotit. Të cënosh mikun do të thotë të cënosh nderin e shtëpisë që e strehoi — dhe nderi, sipas malësorit, lahet vetëm me gjak.

Pikërisht këtu mikpritja merr peshën e saj të frikshme. Sipas zakonit, gjaku i një babai a një biri mund të falet ndonjëherë në pajtim; por gjaku i mikut të vrarë nën çatinë tënde nuk falet kurrë. Miku qëndron, në një kuptim, mbi gjakun e farefisit. Kjo nuk ishte sentimentalizëm rural — ishte arkitektura e një shoqërie pa shtet, pa polici e pa gjykata, ku siguria e udhëtarit varej tërësisht nga fjala e dhënë e atij që e priste. Mikpritja ishte, para së gjithash, një institucion juridik.

Oda: dhoma ku flet kujtesa

Hapësira ku jetonte kjo traditë kishte një emër: oda, dhoma e madhe e shtëpisë tradicionale, e ruajtur posaçërisht për të pritur miqtë. Në odë, brenda mureve të rënda të kullave të gurta të veriut, mblidheshin burrat — dhe deri vonë vetëm burrat — për të biseduar, për të zgjidhur çështje, për të kënduar epikën. Oda nuk ishte thjesht sallon; ishte universitet pa katedër. Atje, përmes bisedës e këngës, transmetoheshin gojë më gojë ngjarjet historike, kreshnikët dhe e drejta zakonore. Kush hynte në odë merrte më shumë se strehë: merrte kujtesën e një populli.

Mikun e prisnin me një trini të vogël por të shenjtë: bukë, kripë e zemër. "Buka, kripa e zemra" — formula që në Kosovë përmbledh tërë thelbin e mikpritjes — do të thotë se i jepej udhëtarit gjëja më e thjeshtë e tryezës dhe, bashkë me të, mbrojtja e plotë e shtëpisë. Bukën e kripën e ndiqte gota e rakisë, e ofruar pa u pyetur, sepse mikpritja nuk lyp leje. Pas saj vinte tryeza — dhe gjellët shqiptare dilnin më të mira se ato që haheshin përditë, sepse për mikun nuk kursehej.

Dëshmia e të huajve

Mikpritja shqiptare nuk është vetëlavdërim i brendshëm; ajo është dëshmuar nga ata që s'kishin asnjë arsye ta zbukuronin. Udhëtarja angleze Edith Durham, që endej nëpër malet shqiptare në fillim të shekullit XX dhe që malësorët e quanin "Kraljica e Malësorëve", shkroi se kudo i ofrohej "bukë e kripë" dhe se kurrë nuk dyshoi në aftësinë e shqiptarit për t'i shtrirë dorën e mikpritjes të huajit. Nga një grua viktoriane që udhëtonte vetëm nëpër një vend që Evropa e quante "barbar", kjo dëshmi vlen sa një kapitull i tërë: aty ku shteti mungonte, fjala e dhënë e malësorit mbante.

Le të jemi, megjithatë, të ndershëm në mënyrën e Konicës. Kjo botë kishte edhe hijen e saj: oda u qe e mbyllur grave e djemve për shekuj, dhe nderi i lidhur me gjakun prodhoi tragjedi po aq sa prodhoi besë. Të lavdërosh mikpritjen pa parë çmimin që ajo i kërkonte gruas a familjes do të ishte propagandë, jo histori. Por mbetet e vërteta thelbësore: një popull i vogël, i ndarë nga perandori e i lënë pa shtet, ndërtoi një kod ku i huaji ishte i shenjtë. Sot, kur mikpritja shqiptare rrëshqet shpesh në klishe turistike, ia vlen të kujtohet se dikur ajo nuk ishte ngrohtësi — ishte ligj, ishte nder, dhe ishte një nga gjërat më të bukura që ky popull i ka dhënë vetes.

Burimet:

• Shtjefën Gjeçovi (red.), Kanuni i Lekë Dukagjinit (botuar pjesë-pjesë në Hylli i Dritës, 1913 e tutje).
• Mary Edith Durham, High Albania (Edward Arnold, Londër, 1909).
• Robert Elsie, A Dictionary of Albanian Religion, Mythology and Folk Culture (Hurst & Co., 2001) — zërat "Kanun", "besa", "hospitality".
• "Oda (Albania)" dhe "Code of Lekë Dukagjini", Wikipedia (përmbledhje e literaturës etnografike).
• Encyclopædia Britannica, zëri "Albania: Daily life and social customs".

— Redaksia ZHURMA