Oda e burrave: parlamenti i një populli pa shtet

Çdo popull që qeveriset ndërton një sallë. Anglezët ngritën Westminsterin, francezët Asamblenë, venedikasit Pallatin Dukal. Shqiptarët e malësisë, që për pesë shekuj jetuan pa shtet të vetin dhe pa asnjë ndërtesë publike që ta quanin të tyren, e ndërtuan sallën e tyre në katin e sipërm të shtëpisë: odën e burrave — e quajtur edhe oda e miqve. Aty gjykohej, aty pajtohej gjaku, aty jepej besa, aty mësohej historia dhe aty pritej i huaji. Nuk ishte dhomë ndenjeje. Ishte institucion.

Kjo është dallimi që humbet kur oda përshkruhet si «traditë mikpritjeje». Mikpritja qe vetëm dera e saj. Brenda saj funksiononin, në një hapësirë të vetme prej pak metrash katrorë, katër gjëra që shtetet moderne i ndajnë në katër ndërtesa: parlamenti, gjykata, shkolla dhe arkivi.

Ku ndodhej: kati më i lartë i kullës

Në kullën shqiptare të Rrafshit të Dukagjinit, të Malësisë e të Mirditës, oda e miqve zinte katin më të lartë — të tretin ose të katërtin. Kjo nuk qe rastësi arkitekturore. Katet e poshtme mbanin bagëtinë, ushqimin dhe familjen; kati i fundit, me dritaret më të mira dhe me oxhakun më të madh, i jepej mikut dhe kuvendit. Shtëpia e ngrinte hapësirën publike mbi hapësirën private, fjalë për fjalë.

Oda kishte mobiljen e vet të koduar: minderi rreth mureve, oxhaku në krye, rafti i armëve, bakri e takëmi i kafesë. Ishte ambienti më i rregulluar i shtëpisë — dhe shpesh i vetmi që lyhej, zbukurohej e mbahej gati edhe kur familja hante bukë të thatë. Një fjalë e urtë e regjistruar në traditën gojore e thotë pa mëdyshje: oda pa mysafir është si ara pa farë.

Kryet e vendit: një kushtetutë e pashkruar në dysheme

Hyrja në odë ishte një akt me rregulla. Vendi pranë oxhakut — kryet e vendit — i takonte mikut ose më të moshuarit; i zoti i shtëpisë ulej te dera, në pozicionin e shërbimit. Radha e uljes, radha e fjalës, radha e kafesë: e gjitha ishte hierarki e njohur nga të gjithë dhe e pazbatuar nga askush me forcë.

Ky është thelbi i çështjes. Në odë nuk kishte roje, as përmbarues, as vulë. Rendi mbahej nga një kod që të gjithë e mbanin në kokë dhe nga çmimi më i lartë që një malësor mund të paguante: turpi para syve të dhomës. Ku shteti mungon, opinioni i odës e zë vendin e ligjit.

Kuvendi: kur oda bëhej gjykatë

Funksioni më i rëndë i odës qe pleqërimi — gjyqi i pleqve. Mosmarrëveshjet për kufij, për ujin, për bagëtinë, për fejesa e, mbi të gjitha, për gjak, silleshin para një trupi pleqsh të zgjedhur nga palët, të cilët dëgjonin, peshonin dhe shpallnin vendimin sipas Kanunit. Vendimi nuk zbatohej me pranga: zbatohej sepse palët kishin dhënë besën se do ta pranonin, dhe sepse thyerja e asaj fjale e nxirrte njeriun jashtë bashkësisë.

Prandaj kur në vitet 1990 nisi Lëvizja për Pajtimin e Gjaqeve, ajo nuk shpiku një mekanizëm të ri — ripërdori atë të odës, në shkallë kombëtare dhe në oborre të hapura. Kodi ishte ende në kujtesë; i duhej vetëm një dhomë.

Parlamenti: Juniku, maj 1912

Se oda ishte vërtet një organ politik dhe jo vetëm një zakon shtëpiak, e provon më mirë se çdo argument teorik një datë: 21–25 maj 1912. Në Junik, në një nga odat më të vjetra të Rrafshit të Dukagjinit, u mblodh kuvendi që historiografia shqiptare e njeh si Besëlidhja e Junikut — sipas burimeve shqiptare me rreth 250 delegatë nga trojet shqiptare — dhe që hartoi programin e kryengritjes së përgjithshme të atij viti. Hasan Prishtina e nisi, Isa Boletini dhe Bajram Curri e mbajtën. Vendimi u vulos me betim.

Katër muaj më vonë kryengritja hyri në Shkup; gjashtë muaj më vonë u ngrit flamuri në Vlorë. Rruga drejt 28 Nëntorit kaloi nëpër një dhomë me minder e oxhak, sepse dhomë tjetër nuk kishte. Kur një komb nuk lejohet të ketë sallë kuvendi, sallën e kuvendit e bën dhoma e mikut.

Shkolla dhe arkivi

Në një krahinë ku shkolla shqipe ishte e ndaluar dhe libri shqip kontrabandë, oda mbante dy funksione të tjera. Ishte shkolla e parë: djali i shtëpisë hynte, shërbente kafenë, rrinte në këmbë dhe dëgjonte — dhe kështu mësonte si flitet para burrave, si peshohet një fjalë, ku janë kufijtë e krahinës dhe kush ishte Skënderbeu.

Dhe ishte arkivi. Historia nuk ruhej në raft; ruhej në përsëritje. Rapsodi me lahutë ose me çifteli këndonte Ciklin e Kreshnikëve dhe ngjarjet e krahinës para po asaj dhome që i kishte jetuar; kush gënjente për të vdekurit, gënjente para dëshmitarëve. Ky ishte kontrolli i fakteve i një kulture gojore — dhe arsyeja pse eposi mbijetoi pesë shekuj pa u shtypur asnjëherë.

Buka, kripa e zemra

Mikpritja e odës nuk ishte ndjenjë; ishte nen. Libri i tetë i Kanunit të Lekë Dukagjinit, ashtu si u mblodh nga Shtjefën Gjeçovi, e hap çështjen me formulën më të njohur të së drejtës zakonore shqiptare: «Shpija e Shqyptarit âsht e Zotit e e mikut» — pronari renditet i treti në shtëpinë e vet.

Nga aty rrjedh gjithçka tjetër: miku nuk hyn pa u lajmëruar në avlli; i zoti i shtëpisë del, e përshëndet, i merr armën dhe e fut brenda; mikut i takon «bukë e krypë e zemër»; zjarri, druri dhe shtresa duhet të gjenden gati ditë e natë; mikut të lodhur i lahen këmbët. Kanuni madje e gradon pritjen — miku i thjeshtë ha atë që ha shtëpia, miku i mirë merr kafe e raki, ndërsa për mikun e zemrës «i lshohet shpija». E hollësishme si protokoll diplomatik, sepse pikërisht kjo ishte: diplomacia e një shoqërie ku çdo shtëpi ishte njëkohësisht shtet i vogël. Kuptimi i plotë i këtij kodi jetonte te kulti i mikpritjes, që oda e kthente në procedurë.

Çfarë nuk ishte oda

Një muze që e do të vërtetën nuk e zbukuron atë që tregon. Oda ishte dhomë burrash. Gruaja e mbante atë dhomë — gatuante, shtronte, e mbante ndezur zjarrin — por nuk ulej në të dhe nuk fliste në të për fatin e vet; për të vendosnin burrat, edhe kur çështja ishte fejesa a martesa e saj. Kjo është pjesë e regjistrit, jo shënim në fund të faqes: institucioni që i dha një populli vetëqeverisje, ia mohoi atë gjysmës së tij.

Po ashtu, kodi që e mbante odën në rregull ishte i njëjti kod që mbante në këmbë gjakmarrjen. Të njëjtat pleqni që pajtonin, edhe e legjitimonin hakmarrjen kur pajtimi dështonte. Oda qe zgjidhja që një shoqëri gjeti në mungesë të shtetit — jo një alternativë më e mirë se shteti.

Si u mbyll dhoma

Odën nuk e mbylli një dekret i vetëm. E mbyllën, njëri pas tjetrit: shteti modern, që i mori pleqërimit gjyqin; kolektivizimi dhe qyteti, që e shpërndanë familjen e madhe për të cilën kulla ishte ndërtuar; dhe në fund lufta. Në Rrafshin e Dukagjinit, ku odat më të vjetra e më të njohura ishin, kullat u dëmtuan e u dogjën gjatë luftës së Kosovës më 1998–99; restaurimi i tyre — përfshirë Odën e Junikut, ndër më të vjetrat e rrafshit — nisi vetëm më pas, me organizata të trashëgimisë si Cultural Heritage without Borders.

Sot oda mbijeton në tri forma: si objekt i restauruar për vizitorë; si fjalë e gjallë në gjuhë — «u mblodhëm në odë», «fjalë odaje»; dhe si zakon i mbetur pa institucion, ai refleks që e detyron shqiptarin ta ulë të huajin në vendin më të mirë të shtëpisë pa e ditur pse. Ajo dhomë e vogël në katin e tretë ishte, për pesë shekuj, gjithçka që një popull kishte në vend të shtetit. Ia vlen të kujtohet se çfarë ishte, jo vetëm se sa bukur dukej.