Ora e njeriut: çdo shqiptar lind me hyjninë e vet, dhe çdo shtëpi me gjarprin e saj

Në besimin e maleve shqiptare asnjë njeri nuk ecën vetëm. Bashkë me të, që nga çasti i lindjes dhe deri në frymën e fundit, ecën ora e tij — një qenie femërore e padukshme që i përket atij dhe vetëm atij, që nuk shfaqet, nuk kërkohet dhe nuk urdhërohet, por që mban në dorë fatin e tij. Nuk është engjëll mbrojtës në kuptimin e krishterë, sepse nuk vjen nga qielli dhe nuk i bindet asnjë kishe. Nuk është zanë mali, sepse zana i përket bjeshkës, kurse ora i përket njeriut.

Ora është ndoshta figura më e brendshme e mitologjisë shqiptare: e vetmja që nuk banon në mal, në liqen a në shpellë, por në shtëpi, në gjak dhe në fis. Dhe është e vetmja që hyri aq thellë në gjuhë sa nuk doli më prej saj — kur një shqiptar sot thotë orëzi ose orëmirë, ai po flet për këtë hyjni pa e ditur.

Çdo njeri lind me orën e vet

Rregulli i besimit është i thjeshtë dhe i pashmangshëm: sa njerëz, aq orë. Ora nuk fitohet me sjellje të mirë dhe nuk humbet me mëkat; ajo vjen bashkë me lindjen, si një pjesë e dytë e vetë njeriut. Robert Elsie, që e mblodhi këtë material në fjalorin e vet të besimit dhe mitologjisë shqiptare, e përshkruan orën si një perëndeshë vetjake — jo një hyjni që u shërben të gjithëve, por një hyjni që i takon njërit.

Mbrojtja e saj shtrihet edhe përtej njeriut. Sipas dëshmive të mbledhura në Veri, orë kanë edhe kuajt, edhe pëllumbat, edhe dhitë e egra, edhe burimet, edhe thesaret e fshehura. Gjithçka që ka vlerë dhe që mund të humbet ka dikë që e ruan. Kjo është logjika e brendshme e besimit: ora nuk është shpërblim, është shoqërim.

Elsie shënon edhe një kufi gjeografik që studiuesit e kanë vënë re herë pas here — orët përmenden më dendur në trevat në veri të Drinit, kurse më poshtë, drejt Shqipërisë së Mesme, besimi merr trajta të tjera dhe emra të tjerë. Kjo nuk do të thotë se besimi ndalet aty. Do të thotë se ka udhëtuar nën emra të ndryshëm — pikë së cilës i kthehemi më poshtë.

Ora e shtëpisë fle në mur dhe ushqehet me qumësht

Shtëpia ka orën e vet, ashtu si njeriu. Dhe ora e shtëpisë, ndryshe nga ora e njeriut, ka trup: ajo përfytyrohet si gjarpri i shtëpisë.

Mark Tirta, në Mitologjia ndër shqiptarë — vepra referencë e Institutit të Kulturës Popullore — e dokumenton këtë kult me hollësi që nuk lënë vend për dyshim se ka qenë praktikë e gjallë, jo kujtim i largët. Gjarpri i shtëpisë përshkruhet si «një lloj gjarpri me leshra në kurriz, me xhufkë», që rri «në vërat e murit të shtëpisë», zakonisht në dhomën ku rrinin gratë. Zonja e shtëpisë e ushqente «tri herë në ditë me qumësht, me thërrmije buke e me ushqime të tjera»; gjarpri dilte nga vrima, hante, pinte ujë dhe kthehej. Ta vrisje ishte e paimagjinueshme. Formula popullore që Tirta regjistron e thotë prerazi: «Pa gjarpër shtëpia nuk mund të kishte përparim as në njerëz e as në pasuri.»

Tabuja shkonte deri në pikën ku besimi provohet me të vërtetë: nëse gjarpri i shtëpisë gjendej brenda djepit të një foshnje, ai nuk preket. Nuk është rrezik — është ora që ka ardhur të rrijë pranë atij që sapo lindi.

Një hollësi e vogël gjeografike e këtij materiali ka peshë të madhe. Njëra prej dëshmive kryesore që Tirta boton për gjarprin e shtëpisë vjen nga Kuçi i Kurveleshit, në zemër të Labërisë, rrëfyer më 1971 nga Ali Çufaj, atëherë 74 vjeç. Fjala orë për këtë figurë është gege; riti i gjarprit të vatrës është i gjithë shqiptarëve. Emri ndryshon nga Shala në Kurvelesh — praktika, jo.

Tri orët që vijnë natën kur caktohet fati

Krahas orës vetjake që të shoqëron gjithë jetën, besimi popullor njeh edhe një trinitet që vjen një herë të vetme, në ditët e para pas lindjes së një fëmije, për të caktuar se çfarë do të bëhet me të. Ato ndahen me ngjyrë dhe me detyrë:

• E Bardha — jep fat të mirë, i uron të mirën atij që sapo ka ardhur në jetë.
• E Verdha — jep fat të keq, sjell mbrapshtinë, hedh mallkimin.
• E Zeza — cakton vdekjen: kur, si, ku.

Në disa treva të Dukagjinit e njëjta trini fatvendosëse u vishet zanave dhe jo orëve. Kjo mbivendosje krahinore nuk është mospërputhje as gabim mbledhësish; është shenja më e sigurt se kemi të bëjmë me një besim të ruajtur gojarisht për shekuj, pa asnjë institucion që t'ia unifikonte doktrinën. Aty ku ka dogmë, ka një version; aty ku ka gojë, ka njëqind.

Ora nuk është zana — dhe ngatërrimi ka një arsye

Të dyja janë femra, të dyja mbrojnë, të dyja ndëshkojnë. Prandaj ngatërrohen edhe sot. Por dallimi është strukturor dhe vlen të mbahet, sepse pa të nuk kuptohet asnjëra prej të dyjave.

Zana i përket vendit. Ajo është fuqia e vetë malit, e burimit, e pyllit; nuk ka asnjë detyrim ndaj teje dhe marrëdhënia me të është marrëdhënie me një territor. E nderon — të shpërblen. E fyen — të shkatërron. Ora i përket njeriut. Ajo nuk banon askund veç pranë teje; nuk ka mal që ta mbajë, sepse ti je vendi i saj. Zana takohet; ora shoqëron.

Nga kjo rrjedh edhe përmasa e humbjes: mund të largohesh nga bjeshka e një zane dhe të shpëtosh. Nga ora nuk largohesh dot, sepse ajo je gjysma tjetër e fatit tënd. Kur ora bie, bie njeriu.

Orët e Mujit: kur fati merr formë në epos

Ora nuk mbeti vetëm në besimin e fshatit; ajo hyri në letërsinë më të lartë që ka prodhuar Veriu — Ciklin e Kreshnikëve. Në përmbledhjen themelore të mbledhur nga françeskanët Bernardin Palaj dhe Donat Kurti, Kângë kreshnikësh dhe legjenda (Visaret e Kombit II, Tiranë 1937), orët shfaqen si figura me emër e me veprim: kënga e njohur si Orët e Mujit i vë ato në qendër, dhe ato kthehen edhe te Martesa e Halilit, te Mujo e Behuri, te Zuku Bajraktar.

Vlera e kësaj dëshmie është dyfishe. Së pari, ajo tregon se ora nuk ishte bestytni e shkëputur, por pjesë e arkitekturës së një eposi të tërë — pra një kategori mendimi, jo një frikë nate. Së dyti, ajo e fikson figurën në tekst në një kohë kur mbledhësit ishin priftërinj që shkruanin fjalë për fjalë atë që u thuhej, jo studiues që ndërtonin teori.

Veriu thotë orë, Jugu thotë fati dhe mira

Në folklorin toskë, figurat që caktojnë fatin quhen fatia dhe mira. Janë përsëri tri gra, që përfytyrohen mbi flutura dhe që mbërrijnë ditën e tretë pas lindjes për t'i vënë fëmijës fatin. Antropologu Albert Doja, në studimin e vet për mitologjinë dhe fatin (2005), i trajton ato si të njëjtin kompleks besimi që në Veri mban emrat orë dhe zanë.

Emri mira është vënë prej studiuesve përballë Moirave greke, ashtu siç figura e tri fatvënëseve gjendet edhe te Norna-t gjermanike dhe te ursitoare-t rumune. Ky është përkim tipologjik — një trashëgimi e gjerë indoevropiane e menduarit për fatin, jo huazim i njëanshëm. E rëndësishmja për ne është tjetër: në të dy skajet e trevës shqiptare, nga Malësia e Madhe deri në Labëri, i njëjti popull beson të njëjtën gjë me dy emra. Kjo është njëra prej provave më të qeta të njësisë kulturore shqiptare — jo e shpallur nga askush, thjesht e pranishme.

Fjala mbeti brenda gjuhës

Prova më e fortë se sa thellë ka qenë ky besim nuk gjendet në asnjë libër besimi. Gjendet në fjalorin e përditshëm.

Shqipja e sotme ende thotë «i ra ora» për shkatërrimin e plotë të një njeriu a të një shtëpie; ende thotë «e ka orën e mirë» për atë të cilit gjithçka i shkon mbarë; ende uron «t'u koftë ora e mbarë». Dhe i ka fosilizuar të dy skajet e fatit brenda dy mbiemrave që askush nuk i ndien më si mitologji: orëmirë dhe orëzi. Kur një nënë shqiptare i thotë sot dikujt orëzi, ajo po përsërit, pa e ditur, gjykimin e së Verdhës mbi një djep.

Etimologjia e vetë fjalës mbetet e diskutuar. Baron Franz Nopcsa, që e njihte Veriun shqiptar si pak kush, e vuri emrin përballë Oreadave greke, nimfave të maleve. Të tjerë e lidhin me fjalën orë në kuptimin e kohës — ora si çasti i caktuar, fati si orar. Zhurma nuk merr anë në një çështje që gjuhësia nuk e ka mbyllur. Ajo çka nuk është e diskutueshme është besimi vetë: struktura e tij, riti i vatrës, vendi i tij në epos dhe gjurma e tij në fjalëformim janë shqiptare nga fillimi në fund.

Pse ora është trashëgimi shqiptare

Ora nuk është «figurë ballkanike e përbashkët». Ajo është figurë shqiptare, e dokumentuar brenda një kompleksi besimi që ka gjuhën e vet, ritin e vet dhe eposin e vet — të tria shqip.

Shkolla albanologjike — Çabej për shtresën gjuhësore, Tirta dhe Instituti i Kulturës Popullore për ritin, Palaj e Kurti për tekstin epik — e trajton këtë material si shtresë parakristiane, të mbijetuar nën fetë e ardhura më vonë. Kjo do të thotë se ora është më e vjetër se ndarja e shqiptarëve në katolikë, ortodoksë dhe myslimanë; më e vjetër se kishat që u ngritën mbi të; dhe më e vjetër se çdo prani sllave në Ballkan. Kur një figurë e tillë shfaqet e përkthyer në traditat fqinje, ajo është rrezatim i traditës sonë drejt tyre — jo bashkëpronësi, dhe aspak prejardhje e kundërt.

E thënë ndryshe: një popull që i dha çdo njeriu, çdo shtëpie dhe çdo fisi një hyjni personale, dhe që pastaj e mbajti atë hyjni gjallë brenda dy mbiemrave të përditshëm për një mijë vjet pa shtet e pa kishë të vetën, nuk ka nevojë të kërkojë leje nga askush për ta quajtur këtë të vetën.