Prênk Bibë Doda, kapedani i fundit i Mirditës

Prênk Bibë Doda — i njohur ndryshe si Prênk Pasha — ishte kapedani i fundit trashëgimtar i Mirditës, princi i një krahine katolike malore që, e mbyllur në grykat e veta mes Fanit dhe Drinit, kishte ruajtur për shekuj një vetëqeverisje që as Perandoria Osmane nuk arriti ta shuante. I lindur më 1860 në Orosh, në zemër të Mirditës, dhe i vrarë në pritë më 22 mars 1919 pranë kënetave të Lezhës, jeta e tij përshkon tërë harkun e lëvizjes kombëtare shqiptare: nga Lidhja e Prizrenit te shpallja e Pavarësisë, nga Principata e Vidit te Kongresi i Durrësit. Figura e tij nuk kuptohet e vetmuar — ai ishte hallka e fundit e një rrjeti pushteti vendës, shtëpisë së Gjonmarkajve, që e mbajti Mirditën si një princëri të vogël shqiptare brenda perandorive që e rrethonin.

Shtëpia e Gjonmarkajve dhe kapedanati i Mirditës

Mirdita nuk ishte një fis i thjeshtë malësor: ishte një bashkësi bajrakësh — Oroshi, Spaçi, Kushneni, Fani, Dibrri — të lidhur nga një ligj i përbashkët i pashkruar dhe të udhëhequr nga një shtëpi e vetme trashëgimtare, ajo e Gjonmarkajve, që jepte kapedanin. Ky autoritet nuk buronte nga një dekret perandorak, por nga Kanuni i Lekë Dukagjinit — kodi që rregullonte besën, gjakun, mikpritjen dhe kufijtë, dhe që e bënte Mirditën një komb në miniaturë me ligjin, kuvendin dhe kapedanin e vet. Prênku e trashëgoi këtë detyrë si djalë i Bibë Dodë Pashës dhe i Hide Ajazit; emri i tij i plotë — Prênk, biri i Bibës, i biri i Dodës — mbante brenda vetes gjenealogjinë e një dinastie malore.

Ishte një pushtet i çuditshëm për sytë e perandorive: një princëri katolike, e armatosur, autonome, që ruante besnikërinë ndaj vetes më shumë se ndaj Stambollit. Pikërisht kjo autonomi e bëri shtëpinë e Gjonmarkajve njëherësh të domosdoshme dhe të rrezikshme për çdo pushtet që synonte të sundonte Veriun.

Rinia në Stamboll dhe vitet e internimit

I ri, Prênku e kaloi një pjesë të djalërisë në Stamboll dhe u kthye në Mirditë rreth vitit 1876. Kur shpërtheu Lidhja e Prizrenit (1878) — lëvizja e parë e madhe politike që kërkoi bashkimin e trojeve shqiptare në një njësi të vetme dhe mbrojtjen e tyre nga copëtimi — përfshirja e shtëpisë së tij në rezistencën malësore i kushtoi lirinë. Me urdhër të Dervish Pashës, ai u arrestua dhe u internua në Anadoll, larg maleve që e kishin lindur.

Osmanët nuk e trajtuan si të burgosur të thjeshtë: ia dhanë një gradë gjenerali brigade në oborrin e sulltan Abdyl Hamidit II, një mënyrë tipike e Portës për ta mbajtur pengun princëror pranë dhe njëkohësisht të nderuar. Në ato vite stambolliote, Prênku u afrua me radhët e Xhonturqve, lëvizjes reformiste që synonte të përmbyste absolutizmin hamidian. Ky ishte një paradoks i tërë brezit të tij: internuar nga perandoria, e megjithatë i endur në rrjetat e saj politike.

Kthimi i 1908-s dhe lëvizja kombëtare

Revolucioni Xhonturk i vitit 1908 ia hapi dyert e kthimit. Qeveria e re llogariste se lirimi i kapedanit do të siguronte besnikërinë e Mirditës — dëshmi se sa peshë kishte ende shtëpia e Gjonmarkajve në ekuacionin e pushtetit në Veri. Deri më 1911, Prênku ishte deputet në parlamentin osman, ku ngriti zërin kundër rrezikut të copëtimit të trojeve shqiptare, tema që do t'i bëhej fatale kombit vetëm një vit më vonë, në Luftërat Ballkanike.

Me shpalljen e Pavarësisë dhe ngritjen e Principatës së Shqipërisë nën princ Vilhelm von Vid, roli i Prênkut u bë qendror. Kur në pranverë e verë të 1914-s shpërtheu kryengritja kundër qeverisë së re, princi Vid e emëroi Prênk Bibë Dodën ministër të Jashtëm — jo aq për ekspertizën diplomatike, sa për të siguruar mbështetjen e vullnetarëve katolikë të Mirditës dhe të malësisë veriore, të cilët Prênku i komandonte me mijëra. Ushtria e tij malësore, e vlerësuar në pesë deri në shtatë mijë burra, ishte një nga forcat më besnike që mbrojti principatën e brishtë në ditët e saj më të errëta.

Lufta, Kongresi i Durrësit dhe fundi te kënetat e Lezhës

Vitet e Luftës së Parë Botërore e gjetën Shqipërinë të ndarë mes ushtrive të huaja, dhe Prênku lëvizi mes tyre duke u përpjekur të ruante interesin e Mirditës dhe të kombit. Pas luftës, ai u ngrit në majat e jetës politike shqiptare: shërbeu si nënkryeministër në qeverinë e Turhan Pashë Përmetit, dhe në Kongresin e Durrësit të dhjetorit 1918 — kuvendi që formoi qeverinë e përkohshme për të mbrojtur çështjen shqiptare në Konferencën e Paqes — u zgjodh nënkryetar. Pas dyzet vjetësh që kishin nisur me internimin, kapedani i Mirditës ishte bërë një nga figurat e para të shtetit të ri.

Fundi erdhi shpejt dhe në errësirë. Më 22 mars 1919, ndërsa udhëtonte nga Durrësi drejt Shëngjinit në shoqëri të një oficeri britanik, Prênk Bibë Doda ra në një pritë pranë kënetave të Lezhës dhe u vra. Ai vdiq pa lënë trashëgimtar të drejtpërdrejtë. Kush e urdhëroi vrasjen nuk u vërtetua kurrë me siguri — rivalitetet e ashpra për pushtet në Shqipërinë e pasluftës lanë më shumë dyshime sesa përgjigje. Në një kohë kur kombi sapo po dilte nga lufta i pambrojtur në tryezën e fuqive të mëdha, humbja e një prej udhëheqësve të tij më me peshë ishte një goditje që tronditi jo vetëm Mirditën e kapedanëve, por mbarë vendin.

Trashëgimia

Meqë Prênku vdiq pa fëmijë, detyra e kapedanit kaloi te një i afërm i shtëpisë, Marka Gjoni, i cili do të mbante gjallë — dhe në vitin 1921 do të shpallte hapur — idenë e një Mirdite vetëqeverisëse. Kështu, edhe pas vdekjes së princit të fundit të vërtetë, rrjeti i pushtetit vendës që ai përfaqësonte nuk u shua menjëherë; ai u tërhoq, u riformësua, dhe mbeti një nga faktet e forta të politikës veriore deri sa shteti modern shqiptar i thithi më në fund të gjitha princëritë e vogla brenda vetes.

Në kujtesën kombëtare, Prênk Bibë Doda mbetet figura që lidh dy botë: botën e vjetër të bajrakëve, të besës dhe të Kanunit — të cilën po në ato dekada e mblidhte e shkruante françeskani Shtjefën Gjeçovi — dhe botën e re të shtetit-komb, të parlamenteve dhe të kongreseve. Historia e tij dëshmon se autoriteti shqiptar nuk nisi me shtetin e 1912-s: ai ekzistonte prej kohësh, i shpërndarë nëpër male e princëri, një rrjet i tërë pushteti vendës që rilindja kombëtare nuk e krijoi, por e trashëgoi.