Kanuni dhe e drejta zakonore shqiptare

Ka një të vërtetë që historianët e huaj e pranojnë me ngurrim e ne duhet ta themi pa drojë: shqiptari i maleve, edhe pa shtet, edhe pa gjykatës me rrobë e pa burg me çelës, nuk jetoi kurrë në kaos. Ai jetoi nën një ligj — të pashkruar për pesë shekuj, por më të rreptë se shumë kode të botuara në fletër luksoze. Atë ligj e quajmë Kanun, dhe me të e drejtën zakonore shqiptare, dhe është një nga monumentet më të çuditshme e më të qëndrueshme që ky popull i ka dhënë qytetërimit.

Çfarë është Kanuni

Fjala kanun vjen nga greqishtja kanon — shufra matëse, rregulli, prej nga vjen edhe "kanoni" kishtar. Por në gojën shqiptare ajo mori një kuptim tjetër: tërësinë e normave të trashëguara që rregullonin çdo gjë, nga kufiri i arës te martesa, nga prita e mikut te pajtimi i gjaqeve. Nuk ishte një libër në raft; ishte një mekanizëm i gjallë drejtësie — një gjyq nën hijen e një lisi të vjetër, mosmarrëveshje të zgjidhura nga pleq të nderuar, vendime të mbajtura nga pesha e bashkësisë. Kjo është trashëgimia shqiptare në formën e saj juridike: një popull që e ndërtoi rendin nga poshtë lart, jo nga lart poshtë.

Le ta themi qartë, sepse mjegulla romantike këtu bën dëm: Kanuni nuk ishte një ungjill i përkryer. Kishte në të norma të ashpra, të padrejta ndaj gruas, dhe logjikën e hakmarrjes që do të derdhte shumë gjak shqiptar. Konica do të na kujtonte se ta duash atdheun do të thotë edhe ta gjykosh atë. Por po aq e vërtetë është se ky kod mbajti gjallë rendin, pronën dhe nderin atje ku perandoritë dështuan ta bënin.

Kanunet, jo një Kanun

Gabimi më i përhapur është të flitet për "Kanunin" sikur të ishte një tekst i vetëm. Në të vërtetë ishte një familje kodesh krahinore. Më i njohuri dhe më i dokumentuari është Kanuni i Lekë Dukagjinit, që mbante emrin e princit e luftëtarit të shekullit XV (rreth 1410–1481), bashkëkohës i Skënderbeut, dhe që zbatohej në malësitë e veriut — Dukagjin, Shkodër, Lezhë, Mirditë, Shalë, Shosh e deri në rrafshin perëndimor të Kosovës. Por kodi që mban emrin e tij është shumë më i vjetër se ai vetë; e drejta zakonore i kishte qeverisur ato male shekuj para se të lindte Leka.

Pranë tij qëndronin Kanuni i Skënderbeut, i zbatuar në disa krahina të veriut e të Dibrës, dhe në jug Kanuni i Labërisë, që rregullonte malësinë jugore me një frymë pak më të butë. Kjo larmi tregon diçka thelbësore: e drejta zakonore nuk ishte e imponuar nga një qendër, por lindi organikisht nga vetë bashkësitë — një konfederatë normash, jo një diktat.

Shtyllat: nderi, besa, fjala

Mbi çfarë qëndronte gjithë ndërtesa? Mbi katër kolona që studiuesit i përmbledhin si nderi, mikpritja, sjellja e drejtë dhe besnikëria ndaj fisit. Në qendër të të gjithave ishte besa — fjala e dhënë, premtimi i pathyeshëm. Besa jepej përpara këshillit të pleqve dhe vlente më shumë se jeta vetë; ai që e shkelte, humbiste nderin, dhe njeriu pa nder në Kanun ishte njeri i vdekur ndërsa ende frynte.

Mikpritja kishte një bllok të tërë nenesh. Miku që kalonte pragun hynte nën mbrojtjen tënde të plotë, dhe ta mbroje jetën e tij ishte zgjatim i nderit tënd. Prej kësaj lindi vargu që citohet ende sot: "shtëpia e shqiptarit është e Zotit dhe e mikut" — temë që e shtjellojmë te mikpritja shqiptare. Dhe pikërisht ngaqë nderi peshonte aq rëndë, lindi edhe ana e errët: gjakmarrja, ku një fyerje e papajtuar kërkonte gjak, sipas parimit të barabartë "shpirt për shpirt", pavarësisht pozitës shoqërore.

Si gjykohej

Gjykata e Kanunit ishte pleqësia — këshilli i pleqve të zgjedhur për mençuri e paanësi, që mblidhej në kuvend, kuvendin e fshatit. Vendimi kërkonte konsensus, jo urdhër nga lart. Parimi i barazisë ishte rrënjësor: gjaku i bariut peshonte sa gjaku i prijësit. Kjo ishte, në një kuptim, një demokraci malore para fjalës "demokraci" — e ashpër, por e drejtë në logjikën e vet. Drejtësia nuk dilte nga një fron, por nga rrethi i burrave nën lis.

Nga goja te fleta: kodifikimi

Për gati pesë shekuj Kanuni jetoi vetëm në gojë, i ruajtur me besnikëri brez pas brezi. Detyra historike për ta shpëtuar në shkrim i takoi një prifti françeskan, Shtjefën Gjeçovit (1874–1929), etnografit, arkeologut e atdhetarit që e mblodhi nen për nen nga goja e malësorëve. Pjesë të para nisi t'i botonte në revistën shkodrane Hylli i Dritës që nga viti 1913. Vepra e plotë — Kanuni i Lekë Dukagjinit, me 1.262 nene të renditura në dymbëdhjetë libra — doli e tëra vetëm më 1933, pas vdekjes së tij.

Të dymbëdhjetë librat mbulonin: Kishën, familjen, martesën, shtëpinë e pronën, punën e bagëtinë, kalimin e pronës, fjalën e gojës, nderin, dëmet, ligjin për krimet, ligjin e pleqve, dhe përjashtimet. Vlen të kujtohet — dhe ne e themi me krenari — se copat e para të këtij materiali kishin zënë vend qysh më herët në revistën Albania të Faik Konicës në Bruksel, në fund të shekullit XIX. Kështu, vetë babai i prozës sonë moderne pati dorë në shpëtimin e ligjit tonë të lashtë.

Trashëgimia e gjallë

Kanuni si sistem qeverisës u tret me ardhjen e shtetit modern e sidomos me diktaturën komuniste, që e ndaloi me forcë. Por ai nuk vdiq; mbeti në gjuhë, në ndërgjegje, në mënyrën se si shqiptari e kupton ende fjalën e dhënë e nderin e shtëpisë. Disa norma të tij u zgjuan sërish, fatkeqësisht edhe gjakmarrja, në vitet e trazuara pas '90-ës. Detyra jonë nuk është as ta adhurojmë verbërisht, as ta mohojmë me turp — por ta lexojmë siç është: dëshmia që një popull i vogël, pa shtet, ndërtoi me mendjen e vet një rend juridik që historianët sot e studiojnë me nderim.

Burimet:

• Robert Elsie, "Der Kanun – Das albanische Gewohnheitsrecht nach dem sogenannten Kanun des Lekë Dukagjini, kodifiziert von Shtjefën Gjeçovi" (përmbledhje dhe analizë).
• Robert Elsie, "Northern Albanian Culture and the Kanun" (elsie.de).
• Shtjefën Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit (botimi i françeskanëve, Shkodër 1933; përkthimi anglisht i Leonard Foxit, 1989).
• Encyclopædia Britannica / Wikipedia, "Kanun (Albania)" — etimologjia, struktura në 12 libra dhe 1.262 nene.
• Fatos Tarifa, "Of Time, Honor, and Memory: Oral Law in Albania", Oral Tradition 23/1.

— Redaksia ZHURMA