Refik Veseli, nxënësi i fotografit që i çoi hebrenjtë e Tiranës në malin e Krujës

Në vjeshtën e vitit 1943, një djalosh shtatëmbëdhjetëvjeçar nga Kruja, i dërguar në Tiranë për të mësuar zanatin e fotografit, i propozoi mjeshtrit të vet hebre diçka që në atë kohë kushtonte kokën: ta merrte familjen e tij e ta çonte në shtëpinë e prindërve, lart në mal. Djaloshi quhej Refik Veseli. Katërdhjetë e katër vjet më vonë, emri i tij do të bëhej i pari emër shqiptar i gdhendur në murin e «të Drejtëve ndër Kombet» në Yad Vashem.

Pse ka rëndësi

• Refik Veseli (1926–2000), fotograf nga Kruja, ishte shqiptari i parë i shpallur «I Drejtë ndër Kombet» nga Yad Vashem — bashkë me prindërit e tij, Veselin dhe Fatimenë, më 23 dhjetor 1987.
• Në shtëpinë e familjes Veseli në Krujë u fshehën dy familje hebreje — Mandilët dhe Ben Josefët, shtatë veta gjithsej — nga fundi i vitit 1943 deri në çlirimin e nëntorit 1944.
• Deri më 1 janar 2024 Yad Vashem ka nderuar 75 shqiptarë si «të Drejtë ndër Kombet». Radha nisi me një letër që i mbijetuari Gavra Mandil i dërgoi institutit në qershor 1987.

Djaloshi që u dërgua në Tiranë për një zanat

Refik Veseli lindi më 1926 në Krujë, në një familje malësore myslimane. Si shumë djem të malësisë në mes të viteve '30, u dërgua nga prindërit — Vesel dhe Fatime Veseli — poshtë në Tiranë, që të mos mbetej vetëm me tokën: të mësonte një zanat. Zanati që i ra për hise qe fotografia, dhe dyqani ku hyri nxënës qe i një fotografi me emrin Neshad Prizerini.

Në atë dyqan, në fund të verës së 1942-shit, hyri një klient që kishte qenë dikur mjeshtri i vetë Prizerinit: Moshe Mandili, fotograf hebre nga Jugosllavia. Mandilët — Moshe, gruaja e tij Ela dhe fëmijët Gavra e Irena — kishin ikur nga Jugosllavia pas pushtimit gjerman të prillit 1941, kishin kaluar në Kosovë nën administrimin italian, ku hebrenjtë ishin ende relativisht të mbrojtur, dhe më pas ishin zhvendosur më thellë brenda zonës italiane, në Shqipëri. Prizerini nuk i dha vetëm punë ish-mjeshtrit të vet: i ftoi të gjithë familjen të rrinte në shtëpinë e tij.

Kështu, për një vit, në të njëjtin errësirë dhome ku zbardheshin fotografitë, punuan krah për krah një fotograf hebre në arrati dhe një nxënës shqiptar nga Kruja.

Udhëtimi natën, mbi mushka, drejt malit

Gjendja u përmbys në shtator 1943. Me kapitullimin e Italisë, Shqipëria kaloi nën pushtimin gjerman, dhe për hebrenjtë e strehuar në Tiranë siguria e brishtë e viteve italiane mbaroi brenda javësh. Ishte Refiku — nxënësi, jo mjeshtri — që propozoi zgjidhjen: t'i çonte Mandilët te prindërit e tij, në malin mbi Krujë.

Udhëtimi u bë mbi mushka, nëpër terren shkëmbor dhe rrugë anësore, duke ecur natën dhe duke u fshehur ditën nëpër shpella, që të mos i kapte ushtria gjermane. Ishte një distancë e shkurtër në hartë dhe e gjatë në rrezik: një djalë i mitur që kalonte një familje të tërë hebreje nëpër një vend të sapopushtuar, pa asnjë garanci se ç'do të gjente në fund.

Dhoma mbi stallë — dhe dy familje nën një çati

Në Krujë, Moshe dhe Ela u fshehën në një dhomë të vogël mbi stallë. Fëmijët — Gavra dhe Irena — nuk u mbajtën të mbyllur: u përzien me fëmijët e Veselajve, si të ishin të shtëpisë. Ishte një vendim i llogaritur; një fëmijë i fshehur ngjall dyshim, një fëmijë që luan në oborr me të tjerët nuk ngjall asgjë.

Pak kohë pas ardhjes së Mandilëve, vëllai i Refikut, Xhemali, solli nga Tirana një familje të dytë hebreje: Ruzhica dhe Jozef Ben Josefi, bashkë me motrën e Jozefit, Finicën. Shtatë të strehuar, në një shtëpi malësore, në një fshat ku të gjithë e njihnin njëri-tjetrin. Asnjëri nuk u dorëzua.

Të dyja familjet qëndruan aty deri në çlirim, në nëntor 1944. Muajt e fundit qenë më të rrezikshmit: veprimtaria ushtarake në zonë u intensifikua ndërsa gjermanët luftonin partizanët, fshati u bombardua dhe në krahinë u bënë kontrolle. Ngarkesa mbi familjen Veseli nuk qe e një nate, por e trembëdhjetë muajve.

Pas luftës, Mandilët u kthyen në Jugosllavi dhe u vendosën në Novi Sad, ku Moshe rihapi studion e fotografisë. Ata e ftuan Refikun të jetonte me ta dhe të vazhdonte mësimin e zanatit — dhe ai qëndroi me familjen që kishte shpëtuar, si nxënës i saj, deri sa Mandilët emigruan në Izrael.

Letra e Gavra Mandilit, qershor 1987

Lidhja mes dy familjeve mbijetoi kufijve. Në vitin 1987, Gavra Mandili — fëmija që kishte luajtur në oborrin e Veselajve — i shkroi Yad Vashem-it dhe rrëfeu historinë, duke thënë se ndihej i detyruar, në emër të të gjithë atyre që u shpëtuan në Shqipëri, t'i bënte nder popullit shqiptar dhe shpëtimtarëve të tij në veçanti. Për Veselajt shkroi një fjali që ka mbetur: mund të mos ishin edukuar me trashëgiminë e Gëtes dhe të Shilerit, por i jepnin jetës së njeriut rëndësinë më të madhe, në mënyrën më të natyrshme dhe më të kuptueshme.

Yad Vashem i njohu Veselin dhe Fatime Veselin, bashkë me të birin Refik, si «të Drejtë ndër Kombet» më 23 dhjetor 1987. Ata qenë shqiptarët e parë të nderuar ndonjëherë me këtë titull.

Mbetej një pengesë praktike që sot duket surreale: Shqipëria e vitit 1987 ishte një shtet stalinist i mbyllur, ku dalja jashtë ishte privilegj shteti. Gavra Mandili i shkroi vetë presidentit shqiptar, duke i kërkuar leje që Refiku dhe e shoqja të udhëtonin në Izrael për ceremoninë. «Në ato ditë, kur rreziku dhe vdekja ishin gjithandej, populli i vogël dhe trim shqiptar dëshmoi madhështinë e vet», i shkroi ai — pa bujë dhe pa kërkuar asgjë në këmbim. Bashkë me letrën dërgoi edhe fotografi të bëra nga i ati në Tiranë, më 28 nëntor 1944, gjatë paradës së fitores, ku dukej Enver Hoxha. Leja u dha. Refik Veseli dhe e shoqja e morën nderimin në Jerusalem, personalisht.

Njohja e familjes nuk përfundoi aty: më 23 maj 2004, Yad Vashem shpalli «të Drejtë ndër Kombet» edhe dy vëllezërit e tjerë, Hamidin dhe Xhemalin.

Ç'e bëri të mundur: besa si detyrim, jo si zgjedhje

Historia e Veselajve nuk është një përjashtim heroik brenda një vendi indiferent — besa e bëri rregull atë që gjetkë qe trimëri e vetmuar. Ajo është rasti më i dokumentuar i një sjelljeje që u përsërit anembanë Shqipërisë së pushtuar dhe që bëri që vendi të dilte nga Lufta e Dytë Botërore me më shumë hebrenj sesa kishte para saj.

Vetë Yad Vashem-i e emërton shtysën: besa — fjala e dhënë, që do të thotë fjalë për fjalë ta mbash premtimin, dhe që bën një njeri të tillë që atij mund t'ia besosh jetën tënde dhe të familjes. Në kodin që rregullonte jetën malësore, i huaji nën çati nuk ishte mysafir por amanet: mikpritja dhe mbrojtja e mikut janë ndër detyrimet më të rënda të Kanunit, dhe shkelja e tyre ishte turp që nuk shlyhej. Prandaj asnjë nga dëshmitë e të shpëtuarve nuk përmban një çast negociate: nuk kërkohet shpërblim, sepse nuk mendohet se ka çfarë të negociohet.

Kjo është edhe arsyeja pse ndarja fetare nuk luajti rol. Veselajt qenë myslimanë; Mandilët e Ben Josefët hebrenj; fshatarët përreth që heshtën qenë myslimanë e të krishterë pa dallim. Që në vitin 1934, ambasadori amerikan në Tiranë, Herman Bernstein, kishte shkruar se në Shqipëri nuk kishte asnjë gjurmë diskriminimi ndaj hebrenjve — një vend i rrallë në Evropën e asaj kohe ku paragjykimi fetar nuk ekzistonte, edhe pse vetë shqiptarët ishin të ndarë në tri besime.

Fotografi që u bë ambasador

Refik Veseli mbeti fotograf tërë jetën, në një vend që nuk fliste as për Izraelin as për hebrenjtë. Kur regjimi ra, ai u bë figura publike e asaj lidhjeje: më 1992 nisi shoqatën e miqësisë Shqipëri–Izrael, të cilën e drejtoi nga Tirana. Vdiq në Tiranë më 2000, në moshën 74-vjeçare. Deri më 1 janar 2024, Yad Vashem ka nderuar gjithsej 75 shqiptarë si «të Drejtë ndër Kombet» — një listë që e hapi dosja e familjes së tij. Më 2014, një shkollë në Berlin — Refik-Veseli-Schule — mori emrin e tij: një gjimnaz gjerman që mban emrin e një djali kruteje që i shpëtoi hebrenjtë nga gjermanët.

Ajo që e bën këtë ekspozitë të domosdoshme nuk është titulli. Është fakti që i gjithë vendimi u mor nga një nxënës fotografie shtatëmbëdhjetëvjeçar, që nuk kishte as pushtet, as para, as siguri, dhe që mundi ta shihte problemin thjesht: mjeshtri im është në rrezik, unë kam një shtëpi në mal. Historia e madhe morale e Shqipërisë në Luftën e Dytë nuk u shkrua nga shteti. U shkrua nga familje si kjo, një çati në një kohë.