Prekë Cali: bajraktari i Kelmendit, pushkatuar 72 vjeç në Shkodër më 25 mars 1945

Në malësinë e Kelmendit shteti shqiptar mbërriti gjithmonë me vonesë, dhe kufiri ndërkombëtar u ridiskutua tri herë mbi të njëjtat kullota. Autoriteti kishte atje një formë të vetme të njohur: bajraktarin. Prekë Pjetër Cali, i lindur më 29 korrik 1872 në Vermosh, e mbajti atë detyrë për gati katër dekada — nga kryengritjet kundër Perandorisë Osmane të 1908-s dhe 1911-s, nëpër Luftërat Ballkanike, nëpër dy pushtime dhe një mbretëri, deri në janarin e 1945-s, kur ngriti armët kundër regjimit që sapo kishte marrë Tiranën. Shtatëdhjetë e dy vjeç, u pushkatua në Shkodër më 25 mars 1945, bashkë me trembëdhjetë të dënuar të tjerë të të njëjtit proces.

Pse ka rëndësi

• Kryengritja e Kelmendit, janar–mars 1945, është përplasja e parë e hapur e armatosur midis malësisë së Shqipërisë së Veriut dhe regjimit komunist që kishte marrë pushtetin në nëntor 1944.
• Cali u dorëzua pas një rrethimi shtatëditor në një shpellë të Vuklit, pasi u negociuan kushte me ndërmjetësi të një prifti. Kushtet nuk u respektuan: gjyqi në Shkodër nxori katërmbëdhjetë dënime me vdekje.
• Brenda dy muajve Kelmendi numëroi rreth 150 të vrarë, pjesa më e madhe civilë; forcat e regjimit humbën 52 partizanë.

Vermoshi, 1872: një krahinë që e ligjëronte vetveten

Kelmendi është një prej fiseve më të vjetra të dokumentuara të Malësisë së Madhe, i shtrirë mbi Vermosh, Vuklin, Nikçin dhe Selcën — një hapësirë e lartë, e ftohtë, e varfër në tokë buke dhe e pasur në kullotë. Në shekujt pa administratë funksionale, rendi shoqëror atje nuk mbahej nga gjykata dhe policia, por nga Kanuni, nga besa dhe nga një sistem garancish të cilat pengu i mbante në fuqi. Bajraktari nuk ishte titull nderi: ishte detyrë publike, e trashëguar në një shtëpi të caktuar, me përgjegjësinë për të thirrur burrat nën armë dhe për t'i përfaqësuar ata përpara kujtdo që vinte nga poshtë — sulltan, mbret, komision ndërkombëtar, ose komisar partie.

Cali e mori atë detyrë në Vermosh dhe e ushtroi në kuptimin më të plotë të fjalës. Fisi që drejtonte kishte pas shpine një histori të gjatë mospranimi ndaj pushtetit të huaj — katërqind vjet përballje me Perandorinë Osmane, të cilat historiografia shqiptare i ka dokumentuar si një zinxhir kryengritjesh, shpërnguljesh me forcë dhe kthimesh.

Kufiri si biografi

Biografia e Calit është, në thelb, biografia e një vije në hartë. Konferenca e Londrës dhe protokolli i Firences i 1913-s e vendosën kufirin verior të shtetit shqiptar të krijuar rishtazi duke lënë përjashta Plavën dhe Gucinë, dy krahina me popullatë shqiptare, dhe duke ngritur pikëpyetje mbi vetë Vermoshin. Ai kufi nuk u mbyll përfundimisht për trembëdhjetë vjet: protokolli i fundit i komisionit ndërkombëtar u firmos në Firence më 26 korrik 1926, dhe fati i Vermoshit qëndroi deri në fund brenda një pazari diplomatik ku palët shqiptare dhe jugosllave këmbyen pretendime.

Për një bajraktar të Vermoshit, kjo nuk ishte gjeografi abstrakte. Cali ishte veteran i kryengritjeve të 1908-s dhe 1911-s dhe i Luftërave Ballkanike; pas 1924-s ai drejtoi përsëri malësorët e vet në përplasje me forcat malazeze mbi të njëjtin brez kufitar. Gazeta Dielli, duke përmbledhur relacionet për të, e përshkruan si të vetmin malësor që u bë i njohur deri në selitë e kryeqyteteve europiane, dhe i vesh një frazë të mbetur në gojën e krahinës përballë komisionit të kufijve: «Mos kërkoni të luani me kufijtë tanë… mendohuni mirë se atë majë nuk e kaloni lehtë!» Fraza qarkullon si dëshmi krahinore dhe si e tillë duhet lexuar; ajo që qëndron mbi dokument është se Kelmendi u bë, për tri dekada, argumenti më kokëfortë i kufirit verior.

1941: bashkimi nën një flamur të huaj

Pjesa e biografisë që kërkon saktësi më të madhe është lufta. Nën pushtimin italian Cali komandoi një forcë të armatosur në zonën e Vermoshit, që burimet e vlerësojnë midis dyqind dhe një mijë e dyqind burrash. Në gusht 1941, kur shpërtheu kryengritja malazeze kundër Italisë, ajo forcë u rreshtua në krah të divizionit italian «Venezia»; malësorët e Calit morën nën kontroll Plavën dhe Gucinë dhe shpallën bashkimin e tyre me Shqipërinë.

Logjika e vendimit është e lexueshme pa u zbutur: krahinat që Cali i mori në 1941 janë saktësisht krahinat që i ishin hequr kombit në 1913, dhe mjeti i vetëm në dispozicion për t'i marrë, atë verë, ishte administrata e pushtuesit. Ky është një fakt i historisë shqiptare të Luftës së Dytë dhe nuk ka nevojë as për heroizim as për fshehje. Ajo që burimet nuk e mbajnë është portreti që regjimi i ndërtoi më pas — një ideolog fashist, i lidhur me çetnikët — një etiketë propagandistike që edhe përmbledhjet enciklopedike bashkëkohore e shënojnë si të pambështetur. Kur Cali foli për vete, në gjyq, ai nuk mbrojti Romën: «Jam këtu për marr përgjegjësinë e luftës kundra partizanve… Kam luftue kundra shkjeve.»

15 janari 1945: ura e Tamarës

Partia Komuniste erdhi në pushtet në nëntor 1944 dhe brenda dy muajve u ndesh me atë që malësia e kuptonte si ndërhyrje e drejtpërdrejtë në rregullin e vet. Më 13 janar 1945 Cali deklaroi gatishmërinë për të kundërshtuar, dhe malësorët u mobilizuan — rreth një mijë burra. Më 15 janar u zhvillua beteja e urës së Tamarës, mbi lumin Cem. Batalioni qeveritar u gjend i izoluar pa lidhje radio për t'i thirrur përforcimet: në përplasje u vranë 46 vetë nga ana e regjimit, ndërsa humbjet e kryengritësve vlerësohen midis 25 dhe 44.

Përgjigjja e shkurtit ndryshoi peshën. Regjimi dërgoi Brigadën I Sulmuese — të lidhur me Shefqet Peçin — brigadat 23 dhe 24, dhe njësi të Sigurimit, me operacionin nën komandën e Mehmet Shehut. Kundër një krahine me një mijë pushkë, ky ishte një aparat i tërë ushtarak. Në tërësinë e kryengritjes, humbjet e regjimit u llogaritën 52 partizanë.

Shpella e Vuklit dhe besa e thyer

Më 14 shkurt 1945 Cali dhe pesëmbëdhjetë vetë u rrethuan në një shpellë të fortifikuar në Vukël. Rrethimi zgjati një javë. Dorëzimi u negociua me ndërmjetësi të një prifti dhe mbi kushte të thëna hapur: jetën e të rrethuarve dhe një gjyq të drejtë. Ata u dorëzuan mbi këtë premtim. Premtimi nuk u mbajt.

Në kodin brenda të cilit Cali kishte jetuar shtatëdhjetë e dy vjet, ky nuk është një detaj procedural. Fjala e dhënë për jetën e një njeriu të rrethuar është pikërisht institucioni që besa mbron, dhe thyerja e tij lexohet si humbje nderi e atij që e thyen, jo e atij që i besoi. Pjesa e kujtesës krahinore që e ka mbajtur Calin gjallë për tetëdhjetë vjet nuk varet nga ajo se sa gjatë qëndroi shpella: varet nga fakti se ai u vra pasi ia kishin dhënë besën.

Shkodër, 25 mars 1945

Gjyqi u zhvillua në Shkodër dhe nxori katërmbëdhjetë dënime me vdekje. Mes të dënuarve ishte Dom Ndre Zadeja, prift dhe poet — një shenjë e qartë se procesi nuk gjykonte vetëm një kryengritje malore, por edhe elitën kishtare e kulturore të Shqipërisë së Veriut. Ekzekutimi u krye më 25 mars 1945, në Dielën e Palmave.

Relacionet e mbledhura nga dëshmitarë, të përsëritura ndër dekada nga shtypi i diasporës, i vishen Calit një refuzim të lidhjes së syve dhe dy fjali: «Nuk shkohet n'Parajsë me shpin dhe me sy t'mbyllun… Kështu vdes shqiptari», dhe një thirrje të fundit — «Rrnoft Shqipnia! Rrnoft populli shqiptar!» Këto janë dëshmi gojore të transmetuara, jo procesverbal; peshën e tyre e mban tradita, ndërsa data, mosha dhe numri i të pushkatuarve i mban dokumenti.

Kryengritja u shua brenda pranverës. Në shkurt e mars 1945, Kelmendi numëroi rreth 150 të vrarë — sipas llogarive të kryengritjes, njëqind civilë dhe pesëdhjetë luftëtarë. Për një krahinë me disa mijëra frymë, kjo është një gjeneratë.

Kujtesa: 1993, 2000, dhe një dekoratë e dorëzuar fisit

Për dyzet e pesë vjet emri i Calit qëndroi jashtë historiografisë zyrtare. Pas 1990-s ai u kthye shpejt. Në 1993 Presidenti Sali Berisha i akordoi pas vdekjes medaljen «Martir i Demokracisë». Në 2000 u ngrit përmendorja e tij në Shkodër, në qytetin ku ishte pushkatuar. Më vonë Presidenti Bujar Nishani dorëzoi dekoratën «Nderi i Kombit» — dhënë jo një trashëgimtari të vetëm, por fisit Kelmend, të cilit Cali i kishte qenë bajraktar. Eshtrat e tij pushojnë në Kelmend.

Prekë Cali nuk ishte shtetar, nuk shkroi program politik dhe nuk lëvizi kurrë jashtë logjikës së krahinës së vet. Pikërisht kjo është arsyeja pse fati i tij mat një shoqëri: në 1945 shteti i re shqiptar zgjodhi t'i mbyllte hesapet me malësinë duke shkelur besën që kishte dhënë, dhe kjo zgjedhje qëndron e regjistruar në katërmbëdhjetë dënime, në një datë, dhe në një Diel Palmave.

Burimet

• Luigj Martini, Prekë Cali, Kelmendi dhe kelmendasit, 2005.
• Pjetër Pepa, Dosja e krimeve të diktatorit komunist të Shqipërisë / The Criminal File of Albania's Communist Dictator, 2003.
• Hubert Neuwirth, Widerstand und Kollaboration in Albanien 1939–1944, Harrassowitz, 2008.
• At Zef Pllumi, Rrno vetëm për të rrëfyer — dëshmi e drejtpërdrejtë për persekutimin e klerit katolik të Shkodrës në 1945.
• Kastriot Dervishi, «Historia e caktimit të kufijve të Shqipërisë në vitet 1925–1926» — për protokollin e Firences, 26 korrik 1926.
• Gazeta Dielli, «Prek Cali — Legjenda e Kelmendit»: relacionet krahinore, fjalët në gjyq dhe dëshmitë për ekzekutimin.