Tuzi

Tuzi shtrihet në fushën në jug të Podgoricës, nën malin e Deçiqit, aty ku toka e Hotit dhe e Grudës zbret drejt liqenit të Shkodrës. Ishte një qytezë e vogël osmane me një shesh bari në mes, por kufiri i Shqipërisë u vizatua dhe u luftua pikërisht mbi të: më 1880 Fuqitë e Mëdha ia dhanë Malit të Zi dhe malësorët e mbrojtën me armë, më 1911 kryengritësit e Malësisë dëbuan prej saj garnizonin osman, më 1913 Londra e la jashtë Shqipërisë. Që nga 1 shtatori 2018 Tuzi është komunë më vete, me shumicë shqiptare.

Pse ka rëndësi

• Më 22 prill 1880, kur osmanët lëshuan kalanë e Tuzit për t'ia dorëzuar Malit të Zi, vullnetarët shqiptarë e zunë para ushtrisë malazeze dhe e thyen atë te ura e Rrzhanicës e në Helm; në qershor Fuqitë e Mëdha vendosën t'i jepnin Malit të Zi Ulqinin në vend të Hotit e të Grudës.
• Në pranverën e vitit 1911 malësorët e prirë nga Dedë Gjo Luli morën Tuzin dhe më 6 prill ngritën flamurin shqiptar mbi Bratilën e Hotit, në luftimet e Deçiqit; në qershor krerët e tyre miratuan Memorandumin e Greçës.
• Sipas regjistrimit të Monstat të dhjetorit 2023, komuna e Tuzit kishte 12.979 banorë, nga të cilët 8.119 shqiptarë (62,6 për qind): njëra nga dy komunat e Malit të Zi me shumicë shqiptare, bashkë me Ulqinin.

Tuzët, Hoti dhe Gruda

Emri i qytezës është edhe emri i një bashkësie mesjetare. Historia e Popullit Shqiptar e Akademisë së Shkencave i rendit Tuzët, krahas Hotëve, Bitidosëve e Dushmanëve, ndër krerët e bashkësitë që në fillim të shekullit XV ishin klientë të Venedikut, dhe shënon se Balsha III, pas paqes me Venedikun të nëntorit 1412, zuri, vrau, gjymtoi e torturoi shumë burra nga bashkësitë e Hotëve, të Tuzëve, të Bitidosëve e të Matagushëve.

Ndue Bacaj, në Gazetën Dielli, sjell nga kadastra veneciane e Shkodrës e viteve 1416–1417 gjashtëmbëdhjetë kryefamiljarë që mbanin të gjithë mbiemrin Tuzi, dhe nga defteri osman i vitit 1485 fshatin Tuz si timar të Hasan Arnautit, me tridhjetë kryefamiljarë, gjashtë prej tyre beqarë, të gjithë të krishterë. Më 1614 Mariano Bolizza, nëpunës i Venedikut nga Kotorri, numëronte në Tuz 30 shtëpi me 70 burra nën armë dhe në Grudë 40 shtëpi me 100 burra, dhe shënonte se Gruda e Tuzi, me shtatëmbëdhjetë fshatra gjithsej, ishin të ritit roman, pra katolikë.

Rreth qytezës jetonin dy nga fiset e mëdha të Malësisë së Madhe. Sipas Elsie-t, emri i Hotit shënohet që më 1330 dhe ai i Grudës më 1648. George Gawrych, në librin e tij mbi shqiptarët në dekadat e fundit osmane (1874–1913), shkruan se Hoti kishte rreth 500 shtëpi katolike dhe vetëm 23 myslimane, ndër to edhe ajo e bajraktarit, ndërsa Gruda ndahej përgjysmë, 225 me 225; kur Malësia e Madhe mobilizohej për luftë, qeveria osmane e njihte bajraktarin më të vjetër të Hotit si prijës të forcës së përbashkët.

Kazaja e vogël nën Deçiq

Sipas ndarjes administrative të vitit 1888, Tuzi ishte një nga kazatë e sanxhakut të Shkodrës. Vendi ishte i vogël: kur eksploruesi austriak Baumann, atëherë nëntëmbëdhjetëvjeçar, kaloi andej në gusht 1883, gjeti rreth tridhjetë kasolle druri rreth një sheshi me bar, një ndërtesë guri me flamurin turk për autoritetet dhe, në një divan, kajmekamin, një shqiptar mysliman me fustanellë e fes të kuq, të rrethuar nga malësorë të fiseve katolike të Hotit e të Grudës. Mali i Deçiqit, i treguan, sapo kishte qenë fushë beteje mes Hotit dhe ushtrisë osmane, dhe tani mbi të qëndronte një fortesë.

Një statistikë osmane e viteve 1908–1909, e analizuar nga Pal Nikolli në Gazetën Dielli, i jep njësisë së Tuzit 7.647 banorë, të gjithë shqiptarë; vetë Nikolli këshillon kujdes me metodologjinë osmane. Sipas Bacajt, xhamia e Qazim Beut, e ngritur më 1907, qëndron edhe sot.

1878–1880: kur Fuqitë e Mëdha e ofruan Tuzin

Traktati i Shën-Stefanit i vitit 1878 parashikonte që Mali i Zi të merrte një varg krahinash shqiptare: Ulqinin, Krajën, Anamalin, Hotin, Grudën, Tuzin, Kelmendin, Plavën, Gucinë e Rugovën. Kongresi i Berlinit e rishikoi traktatin, por i la Malit të Zi Plavën e Gucinë, dhe shqiptarët e Lidhjes iu përgjigjën me armë. Pas njëzet muajsh përpjekjesh të kota, ambasadori italian në Stamboll, konti Corti, propozoi që Malit të Zi t'i jepeshin në vend të tyre viset e Hotit e të Grudës, bashkë me një pjesë të Kelmendit. Më 18 prill 1880 ambasadorët e Fuqive të Mëdha e miratuan të ashtuquajturën vijë Korti; dorëzimi u caktua për 22 prill.

Fuqitë e Mëdha, shkruan Akademia, menduan se popullsia katolike e këtyre viseve nuk do ta kundërshtonte bashkimin me Malin e Zi të krishterë. Gawrych shton se vija e re i priste Hotin e Grudën më dysh, dhe se fiset u lidhën me besë për ta kundërshtuar. Krerët e tyre kishin zbritur në Shkodër që më 1 mars 1880 për të shpallur se nuk do ta pranonin; më 11 prill Komiteti Ndërkrahinor i Shkodrës formoi një Shtab Ushtarak me në krye kolonelin Hodo Sokoli, ku bënin pjesë Dedë Gjoni dhe Ismail Marku nga Hoti, Ismail Martini dhe Bazo Kurti nga Gruda.

Më 22 prill trupat turke lëshuan kalanë e Tuzit, por vullnetarët shqiptarë i zunë pikat para se të mbërrinin malazezët, dhe Shtabi Ushtarak u vendos në vetë kalanë; përgjatë vijës qëndronin rreth 6.000 vullnetarë. Te ura e Rrzhanicës, pika më e përparuar e kufirit të vjetër, pararojat shqiptare hapën zjarr kur malazezët nuk u ndalën; forcat e Malësisë, nën Ismail Markun e Bazo Kurtin, sulmuan trupat kryesore malazeze në Helm, në bregun e Cemit, dhe pas disa orësh i detyruan të tërhiqeshin në Podgoricë.

Më 15 qershor 1880 Fuqitë e Mëdha miratuan propozimin e Anglisë dhe të Austro-Hungarisë: Malit të Zi do t'i jepej, në vend të Hotit e të Grudës, qyteti i Ulqinit me rrethin e tij. Tuzi mbeti osman; çmimin e asaj fitoreje e pagoi Ulqini.

Deçiqi, 1911

Më 24 mars 1911 një grup malësorësh sulmoi fortifikatën kufitare të Rrapshës, dhe brenda pak ditësh kryengritësit, rreth 3.000 veta të prirë nga Dedë Gjo Luli, Gjekë Marash Luli e të tjerë, rrethuan dhe morën Tuzin. Edith Durham shkruan se ata dëbuan garnizonin e pakët turk, por se ky fillim i nxituar, para se myslimanët e të krishterët të ngriheshin bashkë siç ishte menduar, qe një gabim fatal. Luftimet më të përgjakshme u bënë nga Tuzi deri në Kastrat, sidomos në malin e Deçiqit, dhe më 6 prill mbi Bratilën e Hotit u ngrit flamuri shqiptar: dita që kryengritësit e quajtën «Dita e Shqipnisë».

Elsie shënon se Dedë Gjo Luli, luftëtar i Hotit i lindur në Traboin më 1840, u kishte rezistuar inkursioneve malazeze në Hot e në Grudë që pas Lidhjes së Prizrenit, dhe se Gjergj Fishta e përjetësoi në Lahutën e Malcís. Në radhët e kryengritësve kishte edhe gra. Frank Shkreli, në Gazetën Dielli, kujton se gazeta e Stambollit «E Vërteta» përcillte më 27 mars 1911 nga shtypi turk lajmin se mes malësorëve luftonin gra të armatosura si burrat, dhe se njëra prej tyre ishte Tringë Smajli e Grudës, e bija e bajraktarit Smajl Martini, të cilën New York Times-i, nga Cetina më 9 maj 1911, e krahasoi me Jeanne d'Arc.

Përgjigja osmane ishte e ashpër. Shefqet Turgut pasha erdhi me forca që Gawrych i vlerëson 8.000 veta dhe Akademia rreth 20.000; më 11 maj shpalli shtetrrethimin në vilajetin e Shkodrës dhe u premtoi kryengritësve falje, por jo krerëve, dhe pas tri ditësh dy divizione sulmuan përgjatë vijës Tuz–Deçiq–Kastrat. Durham shkruan se beteja vazhdoi gjithë ditën e 14 majit dhe se Deçiqi ra: flamuri turk valëvitej mbi majën e tij të zhveshur, mbi qytezën e vogël të Tuzit. Akademia shënon se Turgut pasha dogji fshatrat e Malësisë dhe masakroi pleq, gra e fëmijë.

Më 23 qershor 1911, në pllajën e Greçës, krerët miratuan Memorandumin e Greçës, të njohur si Libri i Kuq: dymbëdhjetë kërkesa, të formuluara këtë herë më plotësisht nga Ismail Qemali, Luigj Gurakuqi e të tjerë, për njohjen e kombit shqiptar, administratë e xhandarmëri me vendës, shqipen krahas turqishtes, shkolla shqipe dhe shërbim ushtarak brenda vendit. Gawrych numëron njëzet e dy nënshkrues nga gjashtë fise, mes tyre katër nga Gruda e katër nga Hoti. Marrëveshja e Podgoricës, më 3 gusht 1911, u dha malësorëve amnisti, shkolla fillore dhe dëmshpërblim nga sulltani.

1912–1913: aleatët që erdhën si zotër

Kur shpërtheu lufta ballkanike në tetor 1912, malësorët u rreshtuan përkrah Malit të Zi. Durham shkruan se ushtria malazeze kaloi pas Deçiqit nëpër trojet e fiseve shqiptare, që i kishin dhënë rrugë të lirë, dhe se burrat e Kastratit e të Shkrelit sulmuan fshatrat myslimane buzë liqenit. Më 14 tetor Tuzi u bombardua nga gjashtë pika, mes tyre edhe nga maja e Deçiqit, dhe u dorëzua menjëherë; atë mbrëmje ushtarët malazezë u vunë flakën fshatrave myslimane të Vllanës e të Vranës.

Sipas Durham-it, malësorët kishin pritur që në Tuz të ngrihej flamuri shqiptar dhe thoshin se nuk e kishin derdhur gjakun aq herë në Deçiq për t'ia dhënë atë Malit të Zi; po zbulonin se Mali i Zi i shihte si të pushtuar, jo si aleatë. Më 1913 Konferenca e Ambasadorëve në Londër i dha Malit të Zi, sipas Elsie-t, Hotin, Grudën dhe pjesën më të madhe të Kelmendit, si edhe Plavën e Gucinë, pavarësisht protestave të popullsisë shqiptare që ishte shumicë atje. Dedë Gjo Luli u vra më 24 shtator 1915 nga forcat malazeze pranë Oroshit në Mirditë.

Nën Malin e Zi

Kur e pa Tuzin në korrik 1918, At Anton Harapi e përshkroi, sipas citimit që sjell Bacaj, si një grumbull prej 15–20 shtëpish, me shtatë-tetë dyqane e shumë pijetore, ku nuk shihje veç malësorë të Hotit, të Grudës, të Trieshit e të Kojës. Sipas Bacajt, mësimi bëhej turqisht deri më 1912, serbokroatisht pas 1913-s, shqip nën pushtimin austro-hungarez të 1916–1918 dhe sërish vetëm në gjuhën sllave nga 1918 deri më 1941. Po sipas Bacajt, kisha e Shën Antonit (Shna Ndout) u ndërtua më 1929–1930 nga At Marjan Prela, me ndihmën e familjeve të Grudës, dhe në oborrin e saj qëndron sot shtatorja e Dedë Gjo Lulit.

Sipas Bacajt, me dekretin e mëkëmbësit italian të 7 gushtit 1941, qendra e nënprefekturës së Malësisë së Madhe u transferua nga Kopliku në Tuz. Në dhjetor 1944, shkruan Historia e Shqipërisë, brigadat e Divizionit VI të Ushtrisë Nacionalçlirimtare Shqiptare dhe partizanët jugosllavë e morën Tuzin pas luftimesh të përgjakshme. Bacaj shkruan se 15 dhjetori, që festohet si dita e çlirimit, është për të njëkohësisht dita e ripushtimit, dhe kujton se atë ditë pesë malësorë nga Hoti e Gruda ranë në Deçiq duke luftuar kundër gjermanëve. Sipas tij, Tuzi mbeti komunë më vete deri më 1958 dhe pas kësaj varej nga Podgorica.

Komuna e vitit 2018

Bacaj shënon se Tuzi kishte 1.118 banorë më 1948 dhe 2.722 më 1991, dhe se qyteza u rrit me familje që zbritën nga fshatrat e Malësisë. Kuvendi i Malit të Zi miratoi më 27 prill 2017 ndryshimin e Ligjit për organizimin territorial (Fleta Zyrtare nr. 31/2017) që e shtoi Tuzin, deri atëherë komunë në kuadër të Kryeqytetit Podgoricë, në listën e komunave të vendit, me zbatim nga 1 shtatori 2018. Më 31 gusht 2018 Top Channel njoftonte se shqiptarët e Tuzit e kishin kërkuar këtë status prej 27 vitesh. Statuti i komunës, i miratuar në qershor 2019, e caktoi 1 shtatorin si festë të komunës.

Regjistrimi i Entit të Statistikave të Malit të Zi (Monstat), i kryer nga 3 deri më 30 dhjetor 2023, numëroi në komunën e Tuzit 12.979 banorë: 8.119 shqiptarë (62,6 për qind), 1.964 malazezë (15,1 për qind), 1.772 boshnjakë (13,7 për qind) dhe 258 serbë. Shqipen e deklaruan gjuhë amtare 7.820 veta (60,3 për qind); sipas fesë, 7.097 banorë (54,7 për qind) u deklaruan myslimanë dhe 5.150 (39,7 për qind) katolikë. Komuna shtrihet në 246,8 kilometra katrorë, nga liqeni i Shkodrës deri te kalimi kufitar i Bozhajt, 14 kilometra larg qendrës.

Tuzi sot mban emrin e një fisi mesjetar, xhaminë e vitit 1907 dhe kishën e vitit 1930, dhe mbi të gjitha Deçiqin, malin ku malësorët ngritën flamurin dhe e humbën brenda një pranvere.