Tringë Smajli: gruaja që luftoi si grua në malet e Grudës

Tringë Smajl Martini Ivezaj (Grudë, rreth vitit 1870 — 2 nëntor 1917), e njohur thjesht si Tringa e Grudës dhe në shtypin e huaj si Yanitza, ishte kryengritëse e Malësisë së Madhe që luftoi kundër Perandorisë Osmane në radhët e fiseve katolike të Veriut. E bija e Smajl Martinit, prijësit të fisit të Grudës, ajo mbajti armën pa e lënë kurrë veshjen e gruas shqiptare — një zgjedhje që e bën figurën e saj të veçantë mes heroinave të kujtesës kombëtare: jo virgjëreshë e betuar që merr rrobën e burrit, por grua që lufton si grua. Historia e saj u përhap deri në gazetat e Parisit e të Nju-Jorkut si «Jeanne d'Arc-a shqiptare», ndërsa varri i saj u rrafshua nga një ushtri e huaj — dy fate që tregojnë se sa shumë varet kujtesa e një populli nga dora që e shkruan atë.

Pse ka rëndësi

• Kryengritëse e Malësisë së Madhe (Grudë rreth 1870 — 1917) që luftoi kundër Perandorisë Osmane në radhët e fiseve katolike të Veriut.
• E bija e Smajl Martinit, prijësit të fisit të Grudës, ajo mbajti armën pa e lënë kurrë veshjen e gruas shqiptare — jo virgjëreshë e betuar, por grua që lufton si grua.
• Shtypi i Parisit e i Nju-Jorkut e quajti «Jeanne d’Arc-a shqiptare»; varri i saj u rrafshua nga një ushtri e huaj.

Gruda, një botë e lidhur me kod

Gruda shtrihet në juglindje të Malit të Zi të sotëm, në atë brez malor që shqiptarët e quajnë Malësia e Madhe — një konfederatë fisesh katolike (Hoti, Gruda, Kelmendi, Kastrati, Shkreli, Kelmendasit) që për shekuj e qeverisën vetveten sipas besës dhe Kanunit, jashtë kontrollit të plotë të çdo perandorie. Nuk ishte mungesë shteti; ishte një shtet tjetër: bajraku si njësi, kuvendi si parlament, fjala e dhënë si ligj. Në këtë botë të lidhur, ku secili fis dinte kush ishte fisi tjetër dhe ku kufiri i vërtetë ishte gjuha e jo harta, gruaja që rrok pushkën për të mbrojtur nderin e shtëpisë nuk ishte përjashtim i çuditshëm por një mundësi që kodi e lejonte. Tringa lindi brenda kësaj rrjete — dhe pikërisht kufijtë që Fuqitë e Mëdha do t'i vizatonin mbi të do ta bënin jetën e saj një luftë.

Familja Martini dhe Lidhja e Prizrenit

Emri i familjes Martini shfaqet në peticionet që fiset e Veriut u dërguan ambasadorëve evropianë të akredituar pranë Portës — mes tyre ai i 9 majit dhe i 15 qershorit 1878 — për të shprehur kundërshtimin ndaj vendimeve të Traktatit të Shën Stefanit dhe Kongresit të Berlinit, të cilat i kishin dhënë pjesë të mëdha të Vilajetit të Shkodrës Principatës së Malit të Zi. Kjo ishte pikërisht arsyeja që lindi Lidhja e Prizrenit (1878): mbrojtja e trojeve shqiptare nga ndarja. Smajl Martini iu bashkua asaj derisa organizata u shpërnda; më 1886 u arrestua dhe u internua në Anadoll, prej nga nuk u kthye më. Dy vëllezërit e Tringës, Gjoni dhe Zefi, ranë në betejë më 1883 duke luftuar në të njëjtin front. Kështu, brenda një brezi të vetëm, një familje e Grudës e pagoi çmimin e plotë të asaj që historia zyrtare e quan «çështja shqiptare»: babai i vdekur në internim, të bijtë të vrarë, e bija e mbetur vetëm në shtëpinë e boshatisur.

Beja: të luftosh si grua

Pas vdekjes së vëllezërve, Tringa u betua — sipas kodit të nderit — se nuk do të martohej dhe nuk do ta linte kurrë shtëpinë atërore. Beja e virgjërisë ishte një institucion i njohur i maleve shqiptare: gruaja që e merrte mbi vete zakonisht vishej e sillej si burrë, trashëgonte të drejtat e mashkullit dhe hynte në kuvendet e burrave. Këtu qëndron veçantia e Tringës. Ndryshe nga burrnesha tipike, ajo e mbajti veshjen tradicionale të gruas shqiptare — siç e dëshmojnë të gjitha fotografitë e ruajtura — dhe luftoi pa u fshehur pas identitetit mashkullor. Beja e saj nuk ishte heqje dorë nga qenia grua, por marrje përsipër e detyrës që kodi ua ngarkonte burrave të shtëpisë kur ata mungonin. Në një shoqëri që shpesh përshkruhet si e mbyllur për gruan, kjo detaj ka peshë: kujtesa kombëtare shqiptare e ka pranuar prej kohësh gruan-luftëtare — nga Shota Galica te Marigo Posio — jo si përjashtim skandaloz, por si pjesë të nderit të përbashkët.

Deçiqi dhe Memorandumi i Greçës, 1911

Kur Malësia u ngrit në kryengritjen e madhe të vitit 1911 (mars–gusht), Tringa u shqua në radhët e luftëtarëve, veçanërisht në Betejën e Deçiqit. Pas fitores mbi forcat osmane, në malin e Bratilës u ngrit flamuri shqiptar nga Dedë Gjo Luli, prijësi i Hotit — akt që bashkëkohësit e lexuan si «kthimin e flamurit të Skënderbeut» pas katër shekujsh. Më 23 qershor 1911, në fshatin Greçë (Gërçe) të Malit të Zi, prijësit e kryengritjes miratuan Memorandumin e Greçës — i njohur si «Libri i Kuq» për shkak të kapakëve të kuq — me nismën e Ismail Qemalit. Ndër njëzet e dy kërkesat drejtuar Perandorisë dhe Evropës ishin amnistia e përgjithshme, njohja e etnisë shqiptare dhe — thelbi i çdo lëvizjeje kombëtare shqiptare — shqipja si gjuhë mësimi në shkolla. Tringa qe pjesë e kësaj lëvizjeje; veprimtaria e saj vazhdoi edhe pas Shpalljes së Pavarësisë më 28 nëntor 1912, në një kohë kur për malësorët lufta nuk mbaroi me flamurin e Vlorës. E njëjta betejë për kufij dhe njohje po bëhej në po ato vite edhe në Kosovë, ku prijës si Isa Boletini mbanin frontin lindor të së njëjtës rrjetë kombëtare.

Vdekja dhe varri i rrafshuar

Tringa nuk u martua kurrë dhe nuk la fëmijë, besnike ndaj bejës së rinisë. Vdiq më 2 nëntor 1917 dhe u varros në varret familjare, në malet e Grudës, pranë fshatit Kshevë — sot brenda kufirit të Malit të Zi. Dy vjet më pas, gjatë bastisjeve në krahinë, ushtria malazeze (tashmë pjesë e Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve e Sllovenëve) e shkatërroi varrin e saj. Ky detaj i vogël rrëfen një të vërtetë të madhe të kujtesës shqiptare në trojet e ndara: nuk mjaftonte të pushtohej toka; duhej fshirë edhe gjurma e atij që e kishte mbrojtur. Rrafshimi i një varri gruaje shumë vjet pas vdekjes së saj nuk ishte akt lufte, por akt kundër kujtesës.

«Jeanne d'Arc-a shqiptare» — kush e rrëfen historinë

Trimëria e Tringës u këndua në epikën gojore të të dyja anëve — shqiptare dhe malazeze. Por versioni që udhëtoi drejt Evropës qe i redaktuar. Meqenëse kryengritja e 1911-s u mbështet për arsye të vetat edhe nga mbreti Nikollë i Malit të Zi, kënga malazeze e fshiu kujtimin e Lidhjes së Prizrenit dhe të vdekjes së babait në internim osman — një e kaluar që do të zgjonte mosmarrëveshjet tokësore mes shqiptarëve dhe Malit të Zi — dhe e paraqiti Tringën si vajzën që zë vendin e babait të rrëmbyer më 1911. Mbi këtë version, të dëgjuar diku pranë Podgoricës, korrespondenti i The New York Times e pagëzoi më 1911 «Jeanne d'Arc-a shqiptare», ndërsa Le Petit Journal i Parisit i kushtoi një kapak të ilustruar me emrin «Yanitza». Ironia është e dyfishtë: e njëjta shtypje evropiane që e bëri të famshme, ia mori historinë nga goja e atyre që e kishin luftuar. Sot disa rrugë në Kosovë e në Shqipëri mbajnë emrin e saj dhe ajo nderohet si Heroinë e Popullit. Ndarja e burimeve për vitin e lindjes — 1870 a 1880 — dëshmon vetë se sa pak dokumente na kanë mbetur; por emri i Tringës mbeti, kur varri i saj u rrafshua, sepse një popull që ende e këndon një grua nuk e ka lejuar veten të harrojë.