Dedë Gjo Luli: malësori që ngriti flamurin mbi Deçiq

Një vit e gjysmë para se Ismail Qemali të ngrinte flamurin në Vlorë, ai flamur qe ngritur tashmë — lart në malet e Veriut, mbi një kullë të pushtuar osmane, nga duart e një malësori. Ai malësor ishte Dedë Gjo Luli (1840–1915), prijësi i Hotit, dhe akti i tij mbi majën e Deçiqit mbetet një nga çastet më të pastra të qëndresës kombëtare shqiptare.

Pse ka rëndësi

• Dedë Gjo Luli (1840–1915), prijësi i fisit të Hotit në Malësinë e Madhe, ngriti flamurin shqiptar mbi majën e Deçiqit — një vit e gjysmë para shpalljes së Pavarësisë në Vlorë.
• Ai ishte një nga udhëheqësit e Kryengritjes së Malësisë (1910–1911), kur çetat e Hotit, Grudës e Kelmendit nisën luftën guerile kundër përpjekjeve osmane për t’i çarmatosur malësorët.
• Në botën ku u rrit, ligji ishte Kanuni, autoriteti bajraktari dhe lidhja mbi të gjitha besa — një krahinë ku pushteti osman nuk kishte hyrë kurrë plotësisht.

Prijësi i Hotit

Dedë Gjon Luli Dedvukaj lindi në nëntor 1840 në Hot, në Malësinë e Madhe — atë botë malesh, fisesh e besash mbi liqenin e Shkodrës, ku pushteti osman kurrë nuk kishte hyrë plotësisht. Aty ligji ishte Kanuni, autoriteti ishte bajraktari, dhe lidhja mbi të gjitha ishte besa. Dedë Gjo Luli u ngrit si prijës i fisit të Hotit, një nga bajraqet më luftarake të krahinës, dhe emrin do ta lidhte përgjithmonë me kryengritjen që tronditi Perandorinë.

Kryengritja e Malësisë (1910–1911)

Kur Perandoria Osmane, e shqetësuar nga zgjimi shqiptar, vendosi gjendjen e jashtëzakonshme më 25 korrik 1910 dhe u përpoq të çarmatoste malësorët, Veriu u ngrit. Nën udhëheqjen e Dedë Gjo Lulit, çetat e Hotit, Grudës e Kelmendit nisën një luftë guerile kundër garnizoneve osmane në Malësi të Madhe. Nuk ishte thjesht një kryengritje fisesh; ishte një kërkesë politike, e formuluar më vonë në memorandumet drejtuar fuqive — për shkolla shqipe, për të drejta, për njohjen e kombit.

Flamuri mbi Deçiq

Beteja vendimtare erdhi në prill 1911, te kodra e Deçiqit, që sundon fushën drejt Shkodrës e bllokon rrugën nga Podgorica. Malësorët e Dedë Gjo Lulit e pushtuan kullën osmane — dhe mbi të, pas fitores, Dedë Gjo Luli ngriti flamurin shqiptar më 6 prill 1911, thuhet për herë të parë që nga viti 1479, kur kishte rënë Shkodra e fundit e qëndresës mesjetare. Në një kohë kur shteti shqiptar ende s'ekzistonte, kur emri "Shqipëri" ishte ende ëndërr në letër, një malësor plak e ngjeshi atë ëndërr në një copë stof të kuq mbi një majë mali. Ai akt qe njoftim: kombi ekzistonte para shtetit.

Fati i një heroi

Kryengritja e 1911-s nuk solli menjëherë lirinë, por e përshpejtoi: ajo dobësoi pushtetin osman në Veri dhe përgatiti terrenin për Pavarësinë e nëntorit 1912. Dedë Gjo Luli i mbijetoi triumfit, por jo kohërave të egra që erdhën: u vra më 24 shtator 1915, mes trazirave të Luftës së Parë Botërore që gllabëruan Malësinë. Shqipëria e nderoi më vonë me titullin "Hero i Popullit". Por nderimi i tij i vërtetë s'është një medalje — është vetë flamuri që sot valëvitet mbi çdo institucion shqiptar, i njëjti që një malësor e ngriti i pari mbi Deçiq, kur ende s'kishte kush ta mbronte veç maleve dhe besës.