Dedë Gjo Luli

Më 6 prill 1911, luftëtarët e Hotit morën majën e Bratilës mbi Deçiq, dhe me urdhër të Dedë Gjo Lulit, Nikë Gjelosh Luli ngriti aty flamurin kuq e zi. Ishte hera e parë pas katër shekujsh që flamuri shqiptar valëvitej publikisht mbi territor të marrë me armë. Vlora do të vinte pas nëntëmbëdhjetë muajsh.

Pse ka rëndësi

Sepse Deçiqi e zhvendos datën e fillimit. Në rrëfimin e zakonshëm, pavarësia shqiptare nis më 28 nëntor 1912 në një sallë në Vlorë. Deçiqi tregon se vendimi ishte marrë tashmë në mal, nga fshatarë të armatosur që nuk kishin as diplomaci as mbështetje të huaj — vetëm shtatë bajraqe dhe një betim. Shteti u shpall në qytet; u fitua në mal.

Malësori

Dedë Gjo Luli lindi në nëntor 1840 në Traboin të Hotit, në Malësinë e Madhe — zonë malore mes Shkodrës dhe Podgoricës që Perandoria Osmane e kishte administruar gjithmonë me kompromis, sepse nuk arrinte ta kontrollonte drejtpërdrejt. Nuk ishte bej, nuk kishte shkollim, nuk fliste gjuhët e diplomacisë. Ishte krye i një bajraku, dhe autoriteti i tij vinte nga e vetmja gjë që kishte peshë atje: fjala e mbajtur.

Pse u ngrit Malësia

Reformat centralizuese të qeverisë xhonturke pas vitit 1908 — regjistrimi, taksat e reja, shërbimi ushtarak i detyrueshëm dhe mbi të gjitha çarmatimi — ishin sulm i drejtpërdrejtë mbi mënyrën e jetesës malësore. Për një fshat që mbrohej vetë prej shekujsh, dorëzimi i armës nuk ishte masë administrative; ishte fundi i vetëqeverisjes. Kryengritjet shpërthyen në 1910 dhe u rindezën në pranverën e 1911-ës.

Shtatë bajraqet

Ajo që e bëri 1911-ën të ndryshme nga revoltat e mëparshme ishte bashkimi. Krerët e shtatë bajraqeve — Hoti, Gruda, Kastrati, Kelmendi, Shkreli, Triesha dhe Koja — u betuan bashkë për flamurin. Në një shoqëri ku gjakmarrja dhe ndarjet fisnore kishin qenë pengesa historike e çdo veprimi të përbashkët, ai betim ishte arritja politike, jo beteja.

Deçiqi

Beteja u zhvillua rreth kodrës së Deçiqit, pozicion që kontrollonte rrugën drejt Tuzit. Malësorët e morën majën e Bratilës dhe ngritën flamurin — akt që nuk kishte vlerë ushtarake, por kishte gjithçka tjetër: ishte deklaratë se lufta nuk bëhej më për taksa e as për privilegje krahinore, por për një komb. Lajmi doli jashtë kufijve përmes shtypit europian dhe e ktheu çështjen shqiptare në temë diplomatike.

Memorandumi

Kryengritja nuk mbeti vetëm ushtarake. Më 23 qershor 1911, në Gërçë të Malit të Zi, udhëheqësit malësorë miratuan një memorandum drejtuar Fuqive të Mëdha me kërkesa konkrete: njohje të kombësisë shqiptare, shkolla në gjuhën shqipe, administratë me nëpunës që dinin shqip, dhe shërbim ushtarak brenda territorit shqiptar. Ishte program shtetformues i shkruar nga njerëz që i quanin "fshatarë të egër".

Fundi

Osmanët ofruan amnisti dhe lëshime të pjesshme; kryengritja u shua pa u shtypur. Një vit e gjysmë më vonë erdhi 28 nëntori 1912, dhe pas tij ndarja e trojeve nga Konferenca e Ambasadorëve: Malësia e Madhe, vendi i Deçiqit, mbeti jashtë kufirit të shtetit të ri. Dedë Gjo Luli u vra më 24 shtator 1915, në moshën 74-vjeçare, nga forcat malazeze që kontrollonin zonën — një fund që e përmbledh ironinë e gjithë historisë: njeriu që ngriti i pari flamurin vdiq në anën e gabuar të kufirit që ai flamur ndihmoi ta krijonte.

Trashëgimia

Gjergj Fishta i kushtoi këngën e 28-të të "Lahutës së Malcís". Shtëpia e tij në Traboin është sot shtëpi-muze. Në kalendarin kombëtar, 6 prilli mbahet si dita e flamurit të Deçiqit — një datë që rrallë përmendet jashtë Malësisë, por që mban një fakt të thjeshtë: kërkesa e 1878-ës për autonomi u kthye në kërkesë për pavarësi jo në një kongres, por mbi një kodër, me pushkë dhe me një copë stof.