Dorëzimi i Ulqinit

Kur qëndresa shqiptare e mbrojti me sukses Plavën e Gusinë në fushën e Nokshiqit, koncerti evropian nuk e pranoi se vendimi i tij kishte dështuar — ai thjesht zhvendosi çmimin mbi një qytet tjetër shqiptar. Përmes «kompromisit të Cortit», Fuqitë e Mëdha i caktuan Malit të Zi, në vend të Plavës e Gusisë, qytetin bregdetar të Ulqinit, me shumicë dërrmuese shqiptare. Edhe Ulqini nuk ra pa qëndresë: vetëm një demonstrim i përbashkët detar i gjashtë Fuqive të Mëdha para gjirit, në vjeshtën e vitit 1880, dhe një ushtri osmane e dërguar enkas për ta «sjellë popullin në vijë», e detyruan dorëzimin. Ulqini është mësimi përfundimtar i credo-së sonë: një popull mund ta fitojë betejën në terren dhe prapë ta humbasë qytetin në hartë, sepse harta vizatohej diku tjetër.

Çmimi i zhvendosur

Pas fitores te Nokshiqi (4 dhjetor 1879), Plava e Gusia nuk kaluan te Mali i Zi. Por kjo nuk do të thoshte se Fuqitë hoqën dorë: vendimi i Kongresit të Berlinit që Mali i Zi duhej shpërblyer me tokë mbeti i paprekur — ndryshoi vetëm cila tokë. Sipas të ashtuquajturit «kompromis i Cortit» (emërtuar pas ambasadorit italian Luigi Corti), në pranverën e vitit 1880 Fuqitë i lanë Plavën e Gusinë nën Perandorinë Osmane dhe i premtuan Malit të Zi, si zëvendësim, qytetin bregdetar të Ulqinit. Logjika ishte e zhveshur deri në cinizëm: nëse një tokë shqiptare mbrohej me sukses, atëherë jepej një tjetër. Parimi se harta i përkiste fuqive, jo banorëve të saj, nuk u vu kurrë në diskutim.

Një qytet që nuk donte të dorëzohej

Ulqini ishte qytet bregdetar me shumicë të qartë shqiptare, port i vjetër në jug të bregut adriatik. Vendimi për t'ia dhënë Malit të Zi u prit me të njëjtën qëndresë si Plava e Gusia: nën flamurin e Lidhjes së Prizrenit, çetat shqiptare e mbajtën qytetin dhe i kthyen mbrapsht përpjekjet e para osmane për ta marrë në dorëzim e për t'ia kaluar fqinjit. Stambolli — që deri atëherë e kishte mbështetur tërthorazi qëndresën, sepse s'donte t'i humbiste vetë trojet — dërgoi fillimisht Riza Pashën, i cili dështoi ta thyente garnizonin e parregullt të qytetit. Qyteti, faktikisht, mbeti në duart e mbrojtësve të tij shqiptarë.

Demonstrimi detar dhe Dervish Pasha

Kur diplomacia e zakonshme nuk e zgjidhi «çështjen e Ulqinit», Fuqitë e Mëdha kaluan te shfaqja e forcës. Në shtator–tetor 1880, një skuadron i përbashkët detar — me anije angleze, franceze, gjermane, ruse, italiane dhe austro-hungareze, nën komandën e admiralit britanik Frederick Beauchamp Seymour — u mblodh para gjirit të Ulqinit përgjatë bregut, një demonstrim i hapur që duhej ta detyronte Stambollin të vepronte. Nën këtë presion, osmanët e shkarkuan Riza Pashën dhe emëruan Dervish Pashën — ish-wali i Selanikut — si wali të ri të Shkodrës, me një detyrë të vetme: t'i sillte shqiptarët «në vijë» dhe ta dorëzonte qytetin.

Më 22 nëntor 1880, forcat osmane nën Dervish Pashën kaluan lumin Buna pranë Kleznës dhe sulmuan mbrojtësit e Lidhjes brenda e rreth Ulqinit. Pas përleshjeve, qëndresa shqiptare u thye, dhe brenda pak ditësh — në fund të nëntorit 1880 — qyteti iu dorëzua Malit të Zi. Kështu, ushtria osmane përfundoi udhëtimin e saj nga «mbështetëse» e heshtur e Lidhjes në xhandar të saj: e njëjta perandori që kishte lënë shqiptarët të mbronin Plavën e Gusinë tani i shtypte ata për të dorëzuar Ulqinin.

Vija që vazhdoi

Dorëzimi i Ulqinit mbyll ciklin që nisi me Shën-Stefanin dhe Berlinin: toka shqiptare u nda mbi kokën e një populli, qëndresa e tij ndryshoi vetëm detajin — cila tokë do të jepej — kurse parimin e la të paprekur. Ajo që Lidhja e Prizrenit fitoi në terren, e humbi në hartën që e vizatuan flotat dhe kancelaritë. E njëjta logjikë do të rikthehej, e padurueshme, te Konferenca e Londrës (1912–13), ku përsëri vija u vendos pa banorin. Dorëzimi i Ulqinit nuk është rrëfim viktime, por dëshmi e ftohtë e rrjetit shqiptar: dinte të fitonte në fushë para se t'i lejohej një karrige në tryezë — dhe pikërisht prej kësaj heshtja e asaj tryeze peshon edhe më rëndë.