Ilirët: paraardhësit e shqiptarëve

Kur historiani grek shkruan për herë të parë emrin e një populli që banon mes Danubit dhe Adriatikut, ai nuk po zbulon një komb të ri: po regjistron një botë që ishte aty prej shekujsh. Ai popull i quajtur Illyrioi — ilirët — është gjëja më e vjetër me emër në historinë e trojeve shqiptare. Prej tij e marrim fillin tonë: jo prej një miti, por prej një populli të dokumentuar nga shekulli i njëmbëdhjetë para erës sonë e deri te shkrirja e tij e ngadaltë në mesjetën e hershme. Të kuptosh ilirët do të thotë të kuptosh se kush jemi — dhe, në mënyrën e Konicës, edhe çfarë nuk dimë me siguri për veten.

Një popull, shumë fise

Ilirët nuk qenë kurrë një shtet i vetëm, as një trup homogjen. Qenë një tërësi e gjerë fisesh indoevropiane që shtriheshin nga Sllovenia e sotme në veriperëndim deri në Shqipërinë qendrore e Epir në jug, dhe nga bregdeti i Adriatikut në lindje deri te Mali Sharr. Burimet antike na ruajnë një mozaik emrash: taulantët rreth Durrësit, ardianët e fuqishëm të bregut, dardanët e rrafsheve të Kosovës e të Dardanisë, labeatët rreth liqenit të Shkodrës, partinët, amantët, byliionët, enkelejtë e dasaretët. Mes tyre, herodoti dhe gjeografët përmendin edhe një fis të vogël të quajtur Albanoi, me qendër qytetin Albanopolis — emri që, brez pas brezi, do të bëhej emri i tërë popullit.

Kjo shumësi fisesh është çelësi për të kuptuar gjithçka që pason. Ilirët luftuan shpesh mes vetes po aq sa kundër të huajve; bashkimi i tyre nën një kurorë erdhi vonë dhe mbeti i brishtë. Por bashkë i mbante një gjuhë e afërt, një kulturë materiale e dallueshme — vendvarrimet me tuma, stolitë prej bronzi, qeramika — dhe një kujtesë e përbashkët që arkeologjia e ndjek pa ndërprerje në po ato troje.

Nga fisi te mbretëria

Rreth shekullit IV para erës sonë, fragmentet filluan të mblidheshin. Bardhyli, i ngjituri nga radhët e dasaretëve, ndërtoi rreth vitit 393–358 p.e.s. fuqinë e parë ilire mjaft të madhe sa të kërcënonte Maqedoninë — derisa u thye nga Filipi II, babai i Aleksandrit. Por kulmin shteti ilir e arriti më vonë, nën dinastinë ardiane: mbreti Agron ngriti një fuqi detare që kontrollonte Adriatikun, dhe pas vdekjes së tij më 231 p.e.s. e mori frenat e vejusha e tij, Teuta — mbretëresha që guxoi t'i kthente fjalë Romës dhe nxiti Luftën e Parë Iliro-Romake. Lavdia mbylli ciklin me Gentin, mbretin e fundit ilir, i mundur më 168 p.e.s. dhe i çuar rob në Romë. Kjo histori — ngjitja, kurora detare, përballja me perandorinë — tregohet plotësisht te faqja jonë mbi Mbretërinë Ilire.

Të mundur, jo të zhdukur

Roma e pushtoi Ilirinë, por nuk e fshiu. Dhe këtu qëndron një nga të vërtetat më të çuditshme e më krenare të historisë sonë: të nënshtruarit u ngjitën deri në fronin e pushtuesit. Gjatë Krizës së shekullit III, kur perandoria po shembej, qenë pikërisht ushtarakët ilirë ata që e shpëtuan — Aureliani, Probi, dhe mbi të gjithë Diokleciani, i lindur pranë Dioklesë afër Podgoricës së sotme, i cili rindërtoi shtetin nga themelet. Pas tyre erdhën Konstandini i Madh dhe Justiniani. Ky varg perandorësh ilirë dëshmon se populli i trojeve tona nuk u shua nën Romën — u kalit në të.

Vijimësia: gjuha dhe toka

Po a janë ilirët vërtet paraardhësit tanë? Konica do të kërkonte prova, jo brohorima. Provat ekzistojnë, edhe pse asnjëra nuk është e prerë. E para është gjeografike: shqiptarët dëshmohen pikërisht aty ku banonin ilirët jugorë, pa një zhvendosje të madhe ndërmjet. E dyta është gjuhësore: shqipja është një degë më vete e indoevropianishtes, pa farefis të gjallë veç mesapishtes së zhdukur të Italisë jugore — pikërisht aty ku migruan disa fise ilire. E treta janë toponimet: emra lumenjsh e vendesh ruajnë trajta pararomake përmes ndryshimeve tingullore vetëm të shqipes. E katërta është arkeologjike: kultura e Komani-Krujës lexohet si ura kalimtare nga antikiteti vonë te shqiptarët mesjetarë. Lidhjen e plotë e shtjellon faqja mbi gjuhën ilire dhe shqipen.

Të jemi të ndershëm, siç do të ishte Dielli: ilirishtja nuk u shkrua kurrë, dhe na kanë mbetur vetëm pak fjalë e emra. Disa studiues parashtrojnë lidhje me trakishten ose me një përzierje gjuhësh të lashta ballkanike. Kjo nuk e dobëson tezën ilire — e bën më të pjekur. Mitet që duan t'i mohojnë shqiptarëve të kaluarën i shqyrtojmë veçmas te miti i kundërt; ne nuk u trembemi pyetjeve, sepse e vërteta jonë i mban.

Mbetet pra ky gjykim, i matur por i palëkundur: pesha e historisë, e tokës, e gjuhës dhe e gjurmës arkeologjike e bën rrjedhjen ilire-shqiptare shpjegimin më bindës që kemi. Ilirët qenë populli i parë i trojeve tona — dhe ne, deri sot, i flasim botës me një zë që ka rrënjët në të tyrin.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, zërat "Illyrian (ancient people)" dhe "History of Albania".
• John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992).
• Wikipedia (përmbledhëse e shqyrtuar), zërat Illyrian kingdom, Origin of the Albanians, Illyrian emperors, Bardylis, Gentius.
• Eqrem Çabej, studime mbi vijimësinë ilire-shqiptare të gjuhës dhe toponimisë.

— Redaksia ZHURMA