Mitologjia ilire: çfarë dihet për hyjnitë e Ballkanit të lashtë

PRISHTINË — Në shekullin e VI p.e.s., historiani grek Hekateu i Miletit shkroi për një popull "barbar" në veri — ilirët. Mbi 25 shekuj më vonë, çfarë dimë sot për besimet e tyre fetare është ende fragmentare, e ndërtuar kryesisht mbi emra vendesh, monedha të periudhës romake, dhe interpretime krahasuese me mitologjinë greke e romake.

Sipas sq.wikipedia.org, mitologjia ilire mbetet një fushë "ende e pa studiuar dhe e pa hulumtuar mjaftueshëm". Burimet e shkruara janë të rralla — kryesisht emra njerëzish, emra vendesh, dhe disa fjalë nga burimet klasike. Kjo mungesë dokumentesh ka bërë që studiuesit të mbështeten te arkeologjia dhe krahasimet me sisteme të tjera fetare të Ballkanit.

Dielli, Hëna dhe gjarpri: një kozmologji rajonale

Simbolet më të shpeshta të kultit ilir para-romak nuk janë uniforme në gjithë territorin. sq.wikipedia.org raporton një ndarje gjeografike: në viset veriore objekt kryesor kulti ishte Dielli, në viset qendrore (nga Dalmacia deri në Dardani) Hëna, ndërsa në jug dominoi gjarpri. Kjo ndarje sugjeron, sipas të njëjtit burim, se "nuk ka asnjë zot të vetëm më të spikatur për të gjitha fiset ilire" dhe se kozmologjia ilire "nuk ishte uniforme".

en.wikipedia.org (Illyrian religion) e përforcon këtë pamje me dëshmi arkeologjike: pllakat e shek. VI p.e.s. nga Liqeni i Shkodrës, në territorin e labeatëve, paraqesin njëkohësisht qiellin, diellin, rrufeun dhe zjarrin — duke sugjeruar një hyjni solare të lidhur me qiellin dhe vetëtima. Në këtë periudhë, arti ilir ishte "gjeometrik dhe jo-përfaqësues", me rrethe koncentrike, rombe dhe trekëndësha — një stil "i rreptë, pa fantazi, i destinuar për fermerë, barësh të bagëtive ose luftëtarë", sipas të njëjtit burim.

Mungesa e ornamentimit antropomorf në epokën e hershme të hekurit, vëren en.wikipedia.org, "mund të pasqyrojë mungesën e dukshme të kuiltave antropomorfike". Vetëm pas shek. VI p.e.s. ndikimet nga Greqia arkaike dhe Italia etruske fillojnë të duken në artin ilir.

Totemizmi dhe magjia

Gjarpri, veçanërisht në jug, nuk ishte thjesht simbol — ai funksiononte si totem, mbrojtës i vatrës, dhe kafshë kthonike e lidhur me fertilitetin. en.wikipedia.org shkruan se "shumë nga simbolet e gjetura nëpër Iliri ishin të lidhura me Diellin", duke sugjeruar se adhurimi diellor ishte "kult i përbashkët i fiseve ilire". Gjarpri dhe dielli, në këtë interpretim, mund të kenë qenë të lidhur në të njëjtin sistem simbolik.

Te sq.wikipedia.org gjendet një detaj më pak i diskutuar: besimi në "forcën magjike dhe syrin e keq", në "hajmali (amuletë)" që mbronin nga qëllimet e këqija të armiqve. Kjo dimension magjik i religjionit ilir — i lidhur me shëndetin, sëmundjen, bollëkun dhe katastrofën — pasqyrohet edhe në toponime dhe antroponime të derivuara nga emrat e kafshëve, që "duket se pasqyrojnë besimet te kafshët si paraardhës dhe mbrojtës mitologjikë".

Hyjnitë e dokumentuara dhe misteri i Batos

Periudha romake i ka lënë më shumë gjurmë materialë: mbishkrime mbi statuja, monumente, monedha. sq.wikipedia.org përmend një numër të konsiderueshëm mbishkrimesh edhe nga Apulia juglindore e Italisë, në gjuhën mesapike — e lidhur me ilirishten, megjithëse ky lidhje është "debatuar në nivele kryesisht spekulative".

Emri më intrigues që del nga burimet është Bato. Sipas sq.wikipedia.org, ky ishte "një nga emrat personalë ilirë më të shquar", kaq i përhapur sa mendohet se fillimisht ishte "emër i shenjtë". Pausania regjistron një tempull kushtuar Batos mitologjik në Argos të Greqisë. Emri është i kondensuar sidomos në Iliri, Beoti dhe Trojë — duke sugjeruar, sipas të njëjtit burim, "një kult përkatës antik pararomak si dhe një mundësi të ekzistencës së traditës popullore epike".

Krahas legjendës së Batos, sq.wikipedia.org përmend edhe mitin e Kadmit dhe Harmonisë — i rrënjosur "thellë në vetëdijen e popullatës së Ballkanit Perëndimor" dhe i lidhur ngushtë me enkelejtë, popull ilir me emër që do të thotë "njerëz-gjarpër".

Trashëgimia dhe spekulimet

Të dy burimet e Wikipedias — shqip dhe anglisht — trajtojnë me kujdes çështjen e vazhdimësisë. en.wikipedia.org shkruan se "shqiptarët ruajtën gjurmë të simbolizmit fetar ilir" dhe se "religjioni i lashtë ilir është një nga burimet themelore nga të cilat besimet popullore shqiptare kanë marrë ushqim". E njëjta gjë vërehet te sq.wikipedia.org: "Shqiptarët ruajtën shumë gjurmë të simbolizmit mitologjik dhe fetar ilir".

Por këtu qëndron edhe një nga pikat më të debatuara. en.wikipedia.org (Illyrians) e përmend hapur: hipoteza e origjinës së gjuhës shqipe nga një gjuhë ilire "shpesh mbështetet nga studiuesit për arsye gjeografike dhe historike të qarta, por nuk është e provuar". Kjo nuancë — "për arsye të qarta, por jo të provuara" — është karakteristike e qasjes akademike ndaj kësaj teme.

Gjurmë të kulteve ilire gjenden edhe te popujt sllavë të jugut sot, sipas të dy burimeve. en.wikipedia.org shkruan se "mund të gjenden disa gjurmë të kulteve ilire në besimet fetare dhe paragjykimet fetare midis popujve sllavë të jugut sot" — një fakt që komplikon çdo narrativ nacionaliste të pastër.

Mitologjia ilire, në fund, mbetet një mozaik me shumë pjesë të zhdukura. Dielli që adhurohej në veri, gjarpri në jug, hëna në mes — dhe mbi të gjitha, mungesa e një pantheoni të unifikuar — tregojnë një botë fetare fragmentare, rajonale, dhe në pjesën më të madhe të humbur. Çfarë mbetet është një sfidë metodologjike: si të lexosh simbolet pa tekst, si të interpretosh emrat pa gramatikë, si të ndërtosh një sistem fetar nga monedhat dhe varret.

Burimet:

— Redaksia ZHURMA