Genti: mbreti i fundit ilir

Ka mbretër që e bëjnë emrin me veprën dhe ka mbretër që e bëjnë me fundin. Genti, i fundit i mbretërve të pavarur ilirë, i takon kategorisë së dytë — jo se i mungoi froni a ushtria, por se mbi supet e tij ra pesha e një epoke që po mbyllej. Kur ai u dorëzua para portave të Shkodrës rreth vitit 168 para erës sonë, nuk u dorëzua vetëm një njeri: u dorëzua ideja se në brigjet lindore të Adriatikut mund të ekzistonte një shtet ilir që nuk i bindej Romës.

Trashëgimtari i një mbretërie të rritur pa luftë

Genti ishte i biri i Pleuratit III, mbret i fisit të Labeatëve, zotërues i krahinës rreth liqenit që Livi e quan Lacus Labeatium — liqeni i Shkodrës. Pleurati kishte qenë aleat i kujdesshëm i Romës dhe, falë kësaj miqësie, ia kishte lënë të birit një mbretëri me kufij të zgjeruar, fituar pa derdhur gjak. Genti, pra, e trashëgoi pushtetin në kushtet më të favorshme që mund të kërkonte një princ i mbretërisë ilire: një shtet i konsoliduar, me Shkodrën kryeqytet, me flotë lembesh në Adriatik dhe me një emër që Roma e njihte.

Por trashëgimia e mirë nuk e bëri Gentin mbret të matur. Aty ku i ati kishte zgjedhur durimin, i biri zgjodhi guximin — dhe shpesh guximin pa llogari. Konica do ta kishte parë në të një figurë tragjike pikërisht ngaqë i kishte të gjitha mjetet për të mos rënë, dhe prapë ra. Sundimi i tij, që zgjati rreth viteve 181–168 p.e.s., u shenjua nga gjeste që e tregojnë njeriun po aq sa rrethanat: vrasja e të vëllait Platorit, që ia rrëmbeu edhe fejesën — Etutën, princeshën dardane, bijën e Monunit të dytë, mbret i Dardanisë. Ajo martesë lidhi për pak kohë dy dyer të botës ilire, atë të Labeatëve dhe atë të Dardanëve, por nuk arriti ta shpëtonte asnjërën.

Lojë e rrezikshme midis Romës dhe Maqedonisë

Fati i Gentit u vendos jo në Shkodër, por në fushat e Maqedonisë, ku Roma po e mbyllte llogarinë e fundit me Perseun, mbretin e fundit maqedonas. Në fillim Genti qëndroi me Romën, ashtu si i ati. Pastaj, rreth vitit 169 p.e.s., ndërroi anë dhe u lidh me Perseun. Marrëveshja qe e rëndë me premtime: treqind talenta argjend si subvencion lufte, që do t'i jepeshin Gentit nga thesari mbretëror i Pelës.

Këtu nis tradhtia e dyfishtë që e shpall historinë mësuese. Argjendi u numërua, ilirëve madje iu lejua ta vulosnin me vulën e tyre — por kur Genti, për t'i treguar besnikërinë e re Perseut, burgosi dy legatët romakë të dërguar nga Apius Klaudi, Perseu e tërhoqi pjesën më të madhe të parave. Mbreti maqedonas e kishte marrë atë që donte: aktin e armiqësisë së hapur me Romën. Genti mbeti me duart bosh dhe me Romën armike — i blerë pa u paguar plotësisht, i shtyrë në luftë nga një aleat që s'kishte ndërmend ta shpëtonte. Mbi këtë histori të hidhur lexohet më mirë gjithë cikli i luftërave iliro-romake: Roma nuk i mundi ilirët vetëm me legjione, por edhe me ndarjet që dinte t'i mbillte mes tyre.

Njëzet ditë para Shkodrës

Përgjigjja e Romës qe e shpejtë dhe e ftohtë. Pretori Lucius Anicius Gallus zbarkoi me ushtri dhe flotë. Lembet e shpejta ilire, që dikur e kishin bërë emër në kohën e Agronit dhe Teutës, u kapën a u shpërndanë; forcat tokësore u thyen; dhe Anici përparoi pa pengesa në zemër të mbretërisë. Genti u tërhoq në Shkodër, kryeqytetin e fortifikuar, dhe kërkoi një armëpushim treditor, duke shpresuar se i vëllai gjysmak Karavanti do të mbërrinte me ushtri ndihmëse. Ndihma nuk erdhi.

Burimet antike, mbi të gjitha Tit Livi, e theksojnë shpejtësinë gati poshtëruese të disfatës: njëzet a tridhjetë ditë mjaftuan për ta gjunjëzuar mbretërinë. Genti doli nga portat dhe u dorëzua. Atë që fiset ilire e kishin mbajtur me shekuj — pavarësinë në brigjet e veta — Roma e mori brenda një muaji të vetëm. Viti ishte rreth 168 p.e.s.

Triumfi i Romës, fundi i një bote

Më 167 p.e.s., Genti u çua në Romë si rob, bashkë me gruan Etutën, fëmijët dhe të vëllanë, për të zbukuruar triumfin e Anicit — radhitur në procesion si trofe i gjallë, ashtu siç Roma i shfaqte mbretërit e mundur. Pastaj u internua në Iguvium, në Umbri, ku gjurmët e tij humbasin; data e vdekjes së tij mbetet e panjohur, diku rreth a pas vitit 168 p.e.s.

Roma nuk e zëvendësoi Gentin me një mbret tjetër. E ndau mbretërinë e tij në tri pjesë, duke i shpallur nominalisht "të lira" por në fakt nën kontrollin e Romës — formula e provuar me të cilën republika i shpërbënte shtetet pa marrë mbi vete koston e pushtimit të hapur. Kështu u shua mbretëria ilire si fuqi politike e pavarur, dhe rruga drejt Ilirisë romake mbeti e hapur.

Genti nuk qe mbreti më i madh i ilirëve — Bardhyli kishte qenë më i fortë, Teuta më e guximshme. Por ai qe i fundit, dhe kjo i jep figurës së tij një peshë që vepra e tij vetë nuk do t'ia jepte. Në të lexohet mësimi i hidhur që Rilindja ynë do ta përsëriste shekuj më vonë: se ilirët — paraardhësit tanë — ranë jo aq nga fuqia e huaj sa nga ndarjet e veta, nga aleancat e shitura dhe nga mbretërit që e ngatërruan guximin me llogarinë. Fundi i Gentit nuk është thjesht fundi i një mbreti; është paralajmërimi i parë i regjistruar i një sëmundjeje që do ta përcillte popullin tonë nëpër mote.

Burimet:

• Titus Livius, Ab Urbe Condita, librat XLIII–XLV (rrëfimi i fushatës së Anicit kundër Gentit dhe ndarja e mbretërisë).
• Polibi, Historiae (subvencioni i Perseut dhe marrëdhëniet ilire-maqedonase).
• Encyclopædia Britannica, "Gentius" / "Illyria".
• John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992) — për Labeatët, Shkodrën dhe rënien e mbretërisë.
• William Smith (red.), A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, zëri "Gentius" (Perseus Digital Library).

— Redaksia ZHURMA