ADN-ja iliro-shqiptare — laboratoriumi që konfirmon vazhdimësinë

Gjenetika e lashtë ka dhënë dëshmi që historianët nuk mund ta formulonin dot vetëm me fjalë: shqiptarët ruajnë vijueshmëri gjenetike direkte me popullsitë e Epokës së Bronzit dhe të Hekurit të Ballkanit perëndimor — ata që burimet antike i quanin ilirë. Studimi i fundit, i botuar në Nature Human Behaviour (2026) nga ekipe të Universitetit të Oksfordit, Tel Avivit dhe Ohio State University, me bashkëautor shqiptar Gjergj Bojaxhiu, ka analizuar mbi 6 000 gjenoma të lashta dhe 74 gjenoma të shqiptarëve modernë. Konkluzion: shqiptarët janë "një nga shembujt më të qartë të vijueshmërisë gjenetike afatgjatë në Ballkan". Nuk është mësim — është laboratori i paleogjenomikës.

Gjenetika e popullsive studion historinë e njerëzimit nëpërmjet ADN-së. Gjatë dy dekadave të fundit, sekuencimi i plotë i gjenomit dhe krahasimi me ADN-në e lashtë (aDNA) kanë transformuar mundësinë për të provuar ose hedhur poshtë hipotezat historike. Për shqiptarët, rezultati ka qenë i qartë: prejardhja ilire është shkencore, jo mit. Sipas studimit të Davranoglou et al. (Oksford, 2023), popullsia mesjetare shqiptare ruante rreth 85% vijueshmëri gjenetike nga popullsitë e Epokës së Bronzit dhe Hekurit — me vetëm 15% shtresë nga migracione mesjetare — krahasuar me 50–65% prejardhje sllave tek serbët dhe kroatët.

Haplogrupet paternore kryesore të shqiptarëve

Y-kromozomi transmetohet vetëm nga babai në djalë; ai ruan gjurmën paternore të popullit për mijëvjeçarë. Projekti Rrënjët — studim vullnetar me 1 322 pjesëmarrës nga të gjitha trevat shqiptare (Kosovo, Shqipëri, Maqedoni, Preshevë, diasporë) — ka publikuar shpërndarjen e plotë me intervalin e besimit 95%. Dhjetë haplogrupi kryesore mbulojnë 94.6% të linjave paternore. Tri janë dominuese:

E-V13 (27.7%, 95% CI: 25.2–30.1%): haplogrup mesdhetar i lashtë, i lindur rreth 10 000 vjet para Krishtit. Degët specifike — sidomos E-V13>Z5018 — janë tipike për popullsitë para-sllave të Ballkanit. Sipas Projektit Rrënjët, mbetet haplogrupi paternor dominant i shqiptarëve.
J2b-L283 (15.3%, 95% CI: 13.4–17.3%): ka hyrë në Ballkan gjatë Epokës së Bronzit. Degë të njëjta janë gjetur në mbetjet skeletore të Dalmacisë, Sllovenisë dhe Vojvodinës — ku burimet antike dokumentojnë popullsi ilire nga Epoka e Bronzit dhe Hekurit. Lidhja e drejtpërdrejtë paternore me ilirët e dokumentuar është konkluzion i mbështetur nga aDNA e atyre vendgropimeve.
R1b-M269 (21.3%, 95% CI: 19.1–23.5%): haplogrup indo-europian me prani të hershme në Ballkan, i lidhur me zgjerimin e stepave të Yamnaya-s rreth 3 000 vjet para Krishtit.

Analiza demografike e Projektit Rrënjët zbërthen tre faza historike: komponenti neolitik (nën 4%, fermerë nga Levanti, 7 000–9 000 vjet para Krishtit); komponenti i Epokës së Bronzit–Antikitetit (72–77% e linjave paternore — periudha e ilirëve); dhe komponenti i Antikitetit të Vonë–Mesjetës (16–19%, migracione gjermanike dhe sllave të shek. III–VII pas Krishtit).

Diagram i haplogrupeve paternore shqiptare — Shpërndarja e haplogrupeve paternore në popullsinë shqiptare sipas Projektit Rrënjët (1 322 pjesëmarrës nga trevat shqiptare, 2022). Dhjetë haplogrupi kryesore mbulojnë 94.6% të linjave paternore.

ADN-ja e lashtë — dëshmia konkluzive

ADN-ja e lashtë (aDNA) e ka kthyer hipotezën historike në fakt laboratorik. Studimi themeltar mbetet ai i Lazaridis et al. — "The genetic history of the Southern Arc" (Science, gusht 2022), me autorë kryesorë Iosif Lazaridis dhe Songül Alpaslan-Roodenberg dhe 134 bashkëautorë ndërkombëtarë — i cili sekuencoi gjenomet e 727 individëve të lashtë nga Ballkani perëndimor, Anadolli dhe Kaukazi, nga 10 000 para Krishtit deri në shek. XIX. Popullsia e Epokës së Bronzit në Ballkanin perëndimor mbante haplogrupi E-V13, J2b-L283 dhe R1b — të njëjtat që dominojnë shqiptarët sot.

Studimi i Davranoglou et al. (botuar si parashtrim shkencor në 2023, raportuar gjerësisht nga Gazeta Dielli në dhjetor 2024), duke analizuar mbi 6 000 gjenoma të lashta nga Ballkani, ka vërtetuar vijueshmëri gjenetike "të pandërprerë" nga Epoka e Bronzit deri sot, me vetëm 15% shtresë sllave — krahasuar me 50–65% tek fqinjët sllavë. Studimi i Nature Human Behaviour (2026), me bashkëautor shqiptar Gjergj Bojaxhiu, shton një pikë referuese konkluzive: individi i shek. IX–X i gjetur në Shtikë të Shqipërisë jugore tregon se edhe para dokumentimit të parë historik të shqiptarëve (shek. XI), popullsia e atyre trevave mbante profilin gjenetik që njihet sot. Me fjalë të thjeshta: shqiptarët ishin aty para se të shkruheshin rreth tyre.

Gjetjet e pavarura të Haak et al. (2010), Narasimhan et al. (2019) dhe Olade et al. (2021) konfirmojnë po këtë skelet demografik: ngarkesa kryesore e prejardhjes shqiptare është e vendosur para ardhjes së sllavëve në Ballkan — dhe linjat paternore dëshmojnë këtë me intervalin e besimit 95%.

Krahasim me popuj fqinj

Krahasimi sasior është ndoshta argumenti më i fortë:

Shqiptarët: 72–77% e linjave paternore rrjedhin nga Epoka e Bronzit–Antikitetit; sipas Davranoglou et al., vetëm rreth 15% janë shtresë sllave mesjetare.
Serbët dhe kroatët: dominohen nga haplogrupi sllavë I2a-Dinaric dhe R1a-M417, që erdhën në Ballkan në shek. VI–VII pas Krishtit. Sipas të njëjtit studim, 50–65% e prejardhjes paternore vjen nga ato migracione — mbi tri herë më shumë se tek shqiptarët. Distanca gjenetike me shqiptarët është thelbësisht e madhe.
Grekët modernë: ndajnë pjesërisht haplogrupin E-V13 me shqiptarët — gjurmë e popullsisë para-greke të Ballkanit të asimiluar me ardhësit dorianë. Kjo do të thotë se popullsia "greke" moderne ruan komponent iliro-ballkanik të dukshëm.
Italianët e jugut: prani e madhe haplogrupesh mesdhetare-ilire, reflektim i migracionit historik të popullsive para-romake — shpjegon pjesërisht afërsinë gjenetike me shqiptarët.
Maqedonasit sllavë: dominohen nga haplogrupi sllavë me një komponent të vogël haplogrupesh ballkanike të lashta, të mbijetuara nga popullsia para-sllave e rajonit.

Çfarë do të thotë kjo për identitetin

ADN-ja nuk është identitet; identiteti është gjuhë, kulturë, kujtesë, bindje. Por ADN-ja është dëshmi. Dhe për popullin shqiptar — i cili për shekuj është përballur me pretendime mohimi («janë sllavë të shqiptuar», «janë ardhës të mëvonshëm», «s'janë të kësaj toke») — dëshmia gjenetike është argument i fortë dhe i matshëm. Projekti Rrënjët, me 1 322 vullnetarë nga të gjitha trevat, tregon se 94.6% e linjave paternore shpjegohet me dhjetë haplogrupi, dhe se rreth 75% prej tyre rrjedhin drejtpërsëdrejti nga Epoka e Bronzit ballkanik — pa ndërmjetëse historike.

Çdo djalë shqiptar, kur merr një test gjenetik dhe sheh haplogrupin e tij — qoftë E-V13, J2b-L283 apo R1b — po mbart gjurmën e paraardhësit që jetoi në këtë tokë 3 000 vjet para tij. Ai nuk po merr një mësim historie — ai po zbulon se historia është pjesë e biologjisë së tij. Shkenca e shek. XXI ka dhënë atë që asnjë diskurs politik nuk mund ta japë: koordinatat gjenetike të prejardhjes, me interval besimi 95%.

Burimet:

— Redaksia ZHURMA