Çfarë fshihet në arkivën e Xhemal Brojës, 20 vjet pas vdekjes?

TIRANË — Gjithë çka ka mbetur nga Xhemal Broja prehet në një shtëpi të vjetër në "Rrugë të Dibrës". Pas një muaji mbushen 20 vjet nga vdekja e një prej themeluesve të Teatrit Popullor, që ngriti një ngrehinë dijesh për artin skenik kur 3/4 e popullsisë ishte analfabete.

I lindur më 24 mars 1918 në Shkodër, Broja ndoqi gjimnazin françeskan e studimet për drejtësi në Grenobël të Francës. Aty ndiqte njëkohësisht kursin e letërsisë dhe dramaturgjisë dhe u aktivizua në Partinë Komuniste Franceze. Në 1939 protestoi përballë konsullatës italiane, ku hartoi dhe mbajti fjalimin e rastit.

Për shkaqe financiare i ndërpreu studimet për t'i vazhduar në Itali me të shoqen, Selfixhe Brojën, dhe shokun Qemal Stafë. U kthyen në Shkodër, ku hapën një librari që u bë qendër kulture e patriotizmi. Pas demonstratës së 22 shkurtit 1942, ajo u arrestua; ai kaloi në ilegalitet dhe u hodh në zonën e Postribës, ku u krijua bërthama e batalionit "Perlat Rexhepi". Në gusht 1944 deri në çlirim, ai drejtoi teknikën e shtypit ilegal.

Pas luftës u thirr në Tiranë për organizimin e Teatrit Popullor, ku punoi 20 vjet si drejtor e dramaturg. Ndihmoi në ngritjen e Teatrit të Operës, Baletit, Kukullave dhe atyre në rrethe. Në Institutin "Aleksandër Moisiu" përgatiti studentë në mungesë totale tekstesh, duke shkruar vetë materialet.

Ai përpiloi veprat themelore "Mjeshtëria e aktorit", "Historia e Artit Dramatik", "Metodika e artit teatral", "Fjalori teatral", "Historia e teatrit shqiptar" dhe "Historia e Teatrit Botëror". Shkroi dramat "Nën okupacion", "Përleshja", "Bajram Curri", "Majlinda" dhe "Rrënjë të thella". Përktheu veprat "Shkolla e burrave", "Zëvendësi", "Valsi i Titanikut" dhe "Qeni i kopshtarit", disa në bashkëtim me Selfixhen. Aktori Timo Flloko e kujton si pedagog erudit.

E bija, Sashenka Gjergji, tregon se i ati la gjithçka në dorëshkrim. Ka kërkuar t'i botojë tekstet e historisë së teatrit, por botuesit kërkojnë para. Në arkivë ndodhen skedat për Teatrin Popullor, "Migjeni", Kinostudion, fjalë të urta dhe anekdota popullore. Familja u përball me persekutimin e regjimit: më 23 mars 1946 u përjashtuan nga partia si "armiq", u shpallën agjentë të misionit amerikan dhe u internuan në janar 1947 në Kurvelesh. Edhe pas rehabilitimit të përkohshëm, më 1966 u internojnë përsëri me vajzën 15-vjeçare në Sektor të Lushnjes.

Burim: BalkanWeb
— Redaksia ZHURMA