Teuta, mbretëresha që sfidoi Romën

Pak figura të lashtësisë sonë janë ngarkuar me aq legjendë dhe aq paragjykim sa Teuta, mbretëresha ilire që, për një grusht vitesh në fund të shekullit III para erës sonë, mbajti Adriatikun nën flamurin e vet dhe detyroi Republikën romake ta njihte — me njëzet mijë këmbësorë e dyqind anije — si një kundërshtare që ia vlente t'i shpallej luftë. Burimet që na e përcjellin emrin janë romake e greke, pra të palës që e mundi; detyra jonë nuk është t'i besojmë verbërisht, por t'i lexojmë me kujdes, duke ndarë faktin nga shpifja e fituesit.

E veja që mori fronin

Teuta hyn në histori si bashkëshortja, e mandej e veja, e mbretit Agron, sundimtarit ardian që për herë të parë kishte bashkuar nën një pushtet bregdetin nga Istria deri te Lisi, në grykën ku Drini takon detin. Kur Agroni vdiq, sipas Polibit i dehur nga gëzimi pas një fitoreje kundër etolëve, rreth vitit 231 p.e.s., kurora nuk i takonte drejtpërdrejt asaj. Trashëgimtar i ligjshëm ishte Pinni, djali i mitur i Agronit nga një grua tjetër, Triteuta. Teuta mori regjencën — sundoi në emër të djalit të ende të papjekur. Ky hollësi është i rëndësishëm: mbretëresha jonë nuk ishte uzurpatore, por kujdestare e një froni që e mbajti me dorë të fortë në një kohë kur trojet ilire ishin në kulmin e fuqisë së tyre detare.

Mbretëria që ajo trashëgoi nuk ishte një bashkim fisesh të çrregullt. Ishte shteti ilir, me kryeqytet të mbrojtur fort, me flotë, me xhebrana e arkëtari, me një traditë sundimi që vinte nga koha e Bardhylit e më herët. Teuta vazhdoi politikën e burrit: zgjerim drejt jugut, kontroll i rrugëve detare, sulme mbi qytetet greke të bregut.

Anijet e shpejta dhe "tregtia e ligjshme"

Lavdia — dhe nami i keq — i Teutës lidhet me detin. Lembet ilirë, ato anije të lehta e të shpejta që historianët antikë i kujtojnë me frikë, plaçkitnin tregtarët në Adriatik e Jon. Ilirët morën Dyrrahun e Fenikën, kapën anijet tregtare deri poshtë në brigjet e Epirit. Kur Roma, e shqetësuar nga ankesat e tregtarëve italikë, dërgoi dy ambasadorë — vëllezërit Korunkan — Teuta u dha një përgjigje që Polibi e ka ruajtur thuajse të paharrueshme: piratëria, tha ajo, ishte një zanat i ligjshëm për ilirët, dhe qeveria e saj nuk kishte të drejtë të ndërhynte në ndërmarrjen private të të tjerëve.

Le ta themi me ndershmërinë e Konicës: kjo nuk ishte një përgjigje shtetërore e matur. Ishte arroganca e një fuqie që nuk e kuptonte ende se kundërshtari i ri ndryshonte tërësisht peshat e botës. Por le ta themi edhe anën tjetër: ato që Roma i quante "pirateri" ishin, në një masë të madhe, ekonomia detare e një populli bregdetar — flota, tregti e detyrim mbi rrugët ujore, ashtu siç vepronin gjysma e fuqive të Mesdheut. Fjala "pirat" është gjuha e atij që do të zaptojë detin për vete.

Vrasja e ambasadorit dhe shkëndija e luftës

Takimi përfundoi keq. Më i riu i vëllezërve Korunkan foli me ashpërsi, dhe gjatë kthimit u vra — sipas traditës, me urdhër ose pëlqim të mbretëreshës. Kjo i dha Romës rastin që kërkonte. Në vitin 229 p.e.s. Senati shpalli luftë, dhe nisi ajo që historia e quan Lufta e Parë Iliro-Romake. Një armatë e madhe romake kaloi Adriatikun: dyqind anije, mijëra këmbësorë, kalorësi. Ishte hera e parë që legjionet hapnin këmbën në lindje të detit — fillimi i një rrugëtimi që do t'i çonte deri në Greqi e më tej.

Mbrojtja ilire u thye jo vetëm nga forca romake, por edhe nga tradhtia brenda. Demetri i Farit, komandant i garnizonit ilir në Korkyrë, ia dorëzoi qytetin Romës dhe kaloi në anën e armikut — një emër që historia jonë e mban si shembull të hidhur se si fitoret e jashtme shpesh nisin nga lëshimet e brendshme. Qytetet ranë njëri pas tjetrit; Teuta u tërhoq në kështjellën e Rizonit, në Gjirin e Kotorrit.

Paqja e hidhur e vitit 228

Në vitin 228 p.e.s. mbretëresha u dorëzua. Kushtet, që na i përcjell Polibi, ishin të rënda: pagim haraçi, dorëzim i pjesës më të madhe të Ilirisë, ndalim për të lundruar përtej Lisit me më shumë se dy anije pa armë. Mbretëria u përça në copa më të dobëta; pushteti detar ilir, ai që kishte bërë Romën të dridhej, u thye. Pinni mbeti nominalisht mbret nën mbikëqyrje, Demetri i Farit u shpërblye me tokat. Për Teutën vetë burimet heshtin pas kësaj — zhduket nga faqja e historisë aq befas sa erdhi.

Mbretëresha midis mitit dhe historisë

Çfarë mbetet sot prej saj? Për romakët, ajo ishte "barbarja" mendjemadhe që e mësoi mësimin e duhur. Por ne, pasardhësit e ilirëve, e lexojmë ndryshe, pa rënë në grackën e kundërt të lavdërimit naiv. Teuta nuk ishte një shenjtore patriote; ajo qeverisi me dhunën dhe ambicien e kohës së vet, dhe gabimi i saj diplomatik — përbuzja ndaj një fuqie ngjitëse — i kushtoi shtrenjtë popullit. Megjithatë mbetet fakt i fortë e i pamohueshëm: një grua ilire mbajti për vite me radhë detin tonë, dhe Roma, perandoria që do të gëlltiste botën, e nderoi me një luftë të shpallur zyrtarisht. Pak emra grash në mbarë lashtësinë mesdhetare e kanë atë peshë. Teuta nuk ka nevojë të zbukurohet me trillime; e vërteta historike, e lexuar me sy të kthjellët, mjafton që ajo të zërë vendin që meriton në kujtesën pan-shqiptare.

Burimet:

• Polibi, Historitë, libri II (rrëfimi parësor mbi Luftën e Parë Iliro-Romake dhe Teutën).
• Apiani, Historia romake — Iliriku.
• Encyclopædia Britannica, zëri "Illyria" dhe "Illyrian Wars".
• John Wilkes, The Illyrians (Oxford: Blackwell, 1992).
• Encyclopedia.com, "Teuta (c. 260–after 228 BCE)".

— Redaksia ZHURMA