Dioklec, perandori ilir që rindërtoi Romën

Historia e Romës njeh pak perandorë që e morën perandorinë në grahmat e fundit dhe ia kthyen jetën. Njëri prej tyre nuk lindi në Romë, as në një familje senatorësh, por në një cep të Dalmacisë ilire — një burrë pa emër të madh, pa pasuri, pa gjë tjetër veç vullnetit. E quanin Dioklec; bota do ta mbante mend si Dioklecian, perandorin që, siç do të thoshte më vonë një historian, "e ndau perandorinë për ta shpëtuar".

Nga Salona e Dalmacisë

Dioklec lindi rreth vitit 244 në krahinën e Salonës, kryeqytetit të provincës romake të Dalmacisë — sot Solin, pranë Splitit të sotëm. Emri vetë i provincës rrjedh nga fisi ilir i dalmatëve, dhe e gjithë ajo brez bregdetar ishte tokë e vjetër ilire, vëlla i trojeve që shtrihen nga Shkodra te Dardania. Emri i tij i parë, Dioklec (latinisht Diocles), mendohet të lidhet me vendlindjen e të ëmës. Ai ishte, pra, bir i një populli që Roma e kishte nënshtruar shekuj më parë, por që tani po i jepte Romës zotërit e saj.

Dioklecianit nuk i takon vendi i parë në atë radhë të gjatë perandorësh ilirë të Romës që dolën nga shtëpitë e mëdha ushtarake të Ilirisë romake. Para tij kishin ardhur Klaudi i Dytë dhe Aureliani, "rindërtues të botës". Por asnjë prej tyre nuk e tejkaloi atë në thellësinë e ndryshimit që solli. Krahina ku ai u rrit ishte një nga zemrat e Ilirisë nën Romën — provincat dardane, dalmate e të Mezisë që jepnin legjionet më të mira dhe, prej tyre, perandorët më të aftë.

Ngjitja nga rangjet

Si shumë bashkëkohës ilirë, Dioklec u ngjit përmes ushtrisë. Erdhi koha kur, pas vrasjes së perandorit Numerian, ushtria e shpalli atë Augustus më 20 nëntor 284. Roma sapo kishte kaluar gjysmë shekulli kaosi — perandorë që ngjiteshin e vriteshin brenda muajsh, kufij që shembeshin, monedhë e zhvlerësuar deri në hi. Pak kush do të vinte bast se ky oficer dalmat do të mbahej në fron qoftë edhe një vit. Ai mbeti njëzet e një.

Tetrarkia: gjeniu i ndarjes

Dioklecianit i takon ideja më e guximshme politike e Antikitetit të vonë. Ai e kuptoi atë që paraardhësit nuk e kishin pranuar dot: perandoria ishte tepër e madhe që ta mbante një njeri i vetëm. Më 293 ai krijoi Tetrarkinë — "qeverisjen e të katërve". Dy Augustë (vetë ai në Lindje, Maksimiani në Perëndim) dhe dy Cezarë nën ta (Galeri dhe Konstanci Klor). Kufiri mund të mbrohej tani në katër fronte njëherësh; trashëgimia do të kalonte sipas meritës, jo gjakut.

Sistemi ishte i bukur në letër dhe i thyeshëm në jetë — sapo Dioklec u tërhoq, ambiciet e bijve të dëbuar e shembën. Por nga ai shtjellim ngjiti edhe një burrë tjetër me rrënjë ilire: Konstanci Klor ishte babai i Konstandinit të Madh, që do të mblidhte sërish perandorinë në një grusht e do ta kthente faqen e historisë drejt krishterimit. Vija ilire nuk u ndërpre te Dioklec; ajo do të vazhdonte deri te Justiniani, perandori ilir i Bizantit.

Reformatori i hekurt

Dioklec nuk u mjaftua me ndarjen e pushtetit. Ai rindërtoi shtetin nga themelet: shumëfishoi provincat dhe i grupoi në dioqeza, ndau pushtetin civil nga ai ushtarak, zgjeroi ushtrinë dhe burokracinë, dhe e ktheu fronin në një gjë gati të shenjtë, me ceremoni orientale. Më 301 nxori Ediktin për Çmimet Maksimale, që caktonte tavanin e çmimeve për mbi njëmijë e katërqind mallra e shërbime, me dënim deri në vdekje për shkelësit — përpjekja e parë e madhe shtetërore për të ndaluar inflacionin. Edikti dështoi, siç dështojnë gjithmonë urdhrat kundër tregut; mallrat u zhdukën nga pazaret. Por guximi i ndërmarrjes flet për një mendje që nuk i trembej asgjëje.

Njolla e madhe: Persekutimi

Konica do të na kujtonte se ndershmëria intelektuale lyp të thuhet edhe e keqja. Dhe e keqja e madhe e Dioklecianit ka emër: Persekutimi i Madh. Më 23 shkurt 303, ai dhe bashkëperandorët nxorën edikte që u hiqnin të drejtat ligjore të krishterëve, urdhëronin rrënimin e kishave dhe djegien e shkrimeve të shenjta. Qe ndjekja e fundit dhe më e egra që Roma pagane ushtroi mbi krishterët. Ironia e historisë: brenda një brezi, biri i bashkëCezarit të tij, Konstandini, do ta bënte atë fe shtyllë të perandorisë. Madhështia e reformatorit nuk e shpëlan dot gjakun e martirëve; të dyja janë të vërteta, dhe një gazetë që do të mbahet e nderuar i thotë të dyja.

Perandori që u tërhoq

Më 1 maj 305, Dioklec bëri atë që asnjë perandor romak nuk e kishte bërë me vullnet të vet: dha dorëheqjen. U tërhoq në një pallat të stërmadh që kishte ngritur pranë Salonës së lindjes — Pallati i Dioklecianit, që sot është bërthama e qytetit të Splitit dhe mban ende këmbë muret e tij. Atje, thuhet, kur e nxitën të rikthehej në politikë mes përçarjes së tetrarkëve, u përgjigj se po t'i shihnin lakrat që mbillte me dorën e vet, nuk do t'i thoshin më të linte qetësinë. Vdiq aty rreth viteve 311–312, plak e i largët nga froni.

Dioklec mbetet dëshmia më e plotë e asaj që një bir i trojeve ilire mund t'i jepte botës: jo vetëm trimërinë e fushëbetejës, por mendjen ligjvënëse që rindërton një perandori. Nga gjiri i ilirëve, paraardhësve të shqiptarëve, doli njeriu që e shtyu Romën edhe një shekull e gjysmë larg shembjes. Lavdia dhe njolla janë të tijat të dyja — dhe pikërisht aty qëndron madhështia e tij njerëzore.

Burimet:

• Britannica, "Diocletian — Biography, Empire, Reign, Persecution" dhe "Domestic Reforms".
• World History Encyclopedia, "Diocletian".
• Encyclopaedia Romana (Univ. of Chicago), "Diocletian and Christian Persecution".
• Wikipedia, "Edict on Maximum Prices" dhe "Diocletianic Persecution".
• History Hit, "Salona — History and Facts".

— Redaksia ZHURMA