Vermoshi: fshati më verior i Shqipërisë, i vetmi që rrjedh drejt Detit të Zi

Në pikën më veriore të Shqipërisë, rreth nëntëdhjetë e pesë kilometra nga Shkodra dhe mbi një mijë e njëqind metra mbi nivelin e detit, një luginë e gjerë akullnajore hapet mes majave të Alpeve dhe mbyllet vetëm nga kufiri. Vermoshi është fshati i fundit i Kelmendit dhe i fundit i shtetit — por është edhe një vend që e kundërshton gjeografinë e vet: uji që kalon nëpër të nuk zbret drejt Adriatikut si çdo lumë tjetër shqiptar, por rrjedh nga perëndimi në lindje, del në Mal të Zi, bëhet Lim, hyn në Drina, në Savë dhe në Danub, dhe përfundon në Detin e Zi. Vermoshi është e vetmja copë e Shqipërisë që i përket basenit të Danubit — tetëdhjetë e gjashtë kilometra katrorë brenda kufirit, më pak se një e dhjetëmijta e atij baseni. Një fshat i vogël, pra, që e lidh vendin me një tjetër det.

Pse ka rëndësi

• Lugina e Vermoshit është pjesa e vetme e territorit shqiptar që derdhet në basenin e Danubit e prej andej në Detin e Zi: pellgu i tij mbulon 142 kilometra katrorë, prej të cilëve 86 brenda Shqipërisë.
• Vermoshi nuk ka qenë gjithmonë fshat: deri nga fundi i shekullit XIX lugina përdorej si bjeshkë verore e Kelmendit, dhe vetëm më 1909 u bë selia e bajrakut të Selcës.
• Kufiri i vitit 1926 e la Vermoshin brenda Shqipërisë, por e preu nga Plava dhe Gucia — qytetet shqiptare drejt të cilave lugina hapet nga natyra — dhe për dekada rruga më e shkurtër drejt tij kalonte përmes shtetit fqinj.

Një bjeshkë që u bë fshat

Kelmendi është një prej bajraqeve më të dokumentuara të Malësisë së Madhe, dhe territori i tij mbledh gjashtë fshatra: Bogën, Nikçin, Selcën, Tamarën, Vukëlin dhe Vermoshin. Emri i fisit shfaqet herët në arkiva të huaja — më 1353 në regjistrat e Raguzës, në formën Georgius filius Georgii Clementi. Defteri osman i vitit 1497 e regjistron Kelmendin me njëqind e pesëdhjetë e dy shtëpi të ndara në pesë bashkësi barinjsh; më 1614 venedikasi Mariano Bolizza numëron njëqind e shtatëdhjetë e tetë shtëpi dhe gjashtëqind e pesëdhjetë burra nën armë.

Vermoshi, megjithatë, nuk figuron në ato lista si vendbanim. Lugina ishte bjeshkë — hapësira e verës, ku ngjiteshin bagëtia dhe familjet nga fshatrat më poshtë, dhe që zbrazej me dëborën. Kjo është një formë banimi e vjetër sa vetë malësia: një fis nuk jeton në një pikë, jeton në një cikël midis dimrit dhe verës. Kujtesa vendore e Vermoshit e vendos kthimin e parë në banim të përhershëm rreth vitit 1890, kur një familje qëndroi atje edhe pas verës; brenda pesë vjetësh ishin ngritur dymbëdhjetë shtëpi. Më 1909 fshati i ri ishte rritur mjaftueshëm sa të bëhej selia e bajrakut të Selcës.

Pra Vermoshi është një vendbanim i ri mbi një tokë shumë të vjetër — dhe kjo shpjegon shumëçka nga historia e tij e mëpasme. Kur u vizatuan kufijtë e shtetit shqiptar, Vermoshi ishte një fshat njëzet e ca vjeç në një luginë që Kelmendi e kishte përdorur prej shekujsh.

Rezistenca që e bëri emrin

Historia e Kelmendit para Vermoshit është histori përplasjeje me Portën e Lartë. Më 1613 tetë fise të Malësisë krijuan atë që dokumentet e kohës e quajnë Lidhja e Maleve. Fushata më e madhe osmane erdhi më 1638, kur pashai i Bosnjës u dërgua kundër Kelmendit me një ushtri që burimet e vlerësojnë mes dymbëdhjetë e tridhjetë mijë vetash; kronikën e saj e la peshkopi dhe leksikografi Frang Bardhi.

Ajo që pasoi është pjesa më e rëndë dhe më pak e treguar e kësaj historie. Kur armët nuk mjaftuan, Porta përdori zhvendosjen. Në vitet 1700–1702, pas rrethimit dhe urisë, dyqind e pesëdhjetë e një shtëpi kelmendase — një mijë e nëntëqind e tetëdhjetë e shtatë veta — u shpërngulën me forcë në rrafshin e Peshterit; shumica u kthyen brenda pesë vjetësh. Pas disfatës së vitit 1737 rreth një mijë e gjashtëqind vetë u vendosën në Srem, në fshatrat Nikinci dhe Hrtkovci, ku brezat e mëvonshëm u shkrinë në një identitet tjetër.

Kjo është arsyeja pse pasardhësit e Kelmendit gjenden sot në Rugovë, në Peshter, në Sremin e largët — jo si emigrantë, por si njerëz të shpërngulur nga një politikë. Vermoshi, i themeluar dy shekuj pas fushatës së madhe, është në një kuptim ripopullimi i asaj lugine nga i njëjti fis që u përpoq ta zbrazte.

1911: memorandumi i Greçës

Më 23 qershor 1911, në Greçë të Malësisë, përfaqësuesit e fiseve të kryengritur nënshkruan memorandumin që kërkonte të drejta shoqërore, politike dhe gjuhësore shqiptare — tre prej nënshkruesve ishin kelmendas. Kryengritja e Malësisë e atij viti është ajo që i dha Shqipërisë figura si Dedë Gjo Luli dhe flamurin mbi Deçiq; ndër lëshimet që Porta pranoi më pas ishte hapja e një deri dy shkollave fillore në nahijen e Kelmendit, me pagat e mësuesve të paguara nga shteti.

Ky detaj — shkolla, jo pushka — thotë diçka për natyrën e asaj kryengritjeje. Kërkesa e Malësisë nuk ishte thjesht lehtësim taksash: ishte njohja e gjuhës dhe e shkollimit në të. Në një bajrak që sapo kishte nxjerrë Vermoshin nga bjeshka, shkolla ishte kërkesa e një bashkësie që po vendosej.

Kufiri që e la brenda dhe e preu jashtë

Pas Luftës së Parë Botërore fati i Vermoshit u vendos në Paris, jo në Malësi. Konferenca e Ambasadorëve, me vendimin e 6 dhjetorit 1922, u shpreh për kufirin verior dhe për Manastirin e Shën Naumit në favor të Shqipërisë; Jugosllavia e kundërshtoi. Çështja shkoi para Gjykatës së Përhershme të Drejtësisë Ndërkombëtare, e cila më 4 shtator 1924 dha Mendimin Këshillimor nr. 9 mbi Manastirin e Shën Naumit.

Zgjidhja përfundimtare, e arritur më 1925 dhe e vulosur me protokollin e kufirit të nënshkruar në Paris më 30 korrik 1926, i trajtoi të dyja çështjet si një paketë të vetme: Shën Naumi, në bregun e Ohrit, kaloi te Jugosllavia, ndërsa Vermoshi i mbeti i tëri Shqipërisë. Në kujtesën publike shqiptare kjo mbahet mend si humbja e Shën Naumit — dhe me të drejtë; por gjysma tjetër e llogarisë, që e mbajti Vermoshin brenda kufirit, tregohet rrallë.

Fitorja, sidoqoftë, kishte një çmim gjeografik. Lugina e Vermoshit hapet natyrshëm drejt veriut — drejt Plavës dhe Gucisë, dy qendra me popullsi shqiptare që kufiri i lë përtej. Kur vija u fiksua, fshati mbeti shqiptar por i kthyer nga mali: rruga e tij e natyrshme dilte në një shtet tjetër, ndërsa rruga drejt Shkodrës duhej ngjitur mbi Qafën e Rrapshit dhe kaluar urën e Tamarës mbi Cem. Për dekada me radhë, mënyra më e shpejtë për të mbërritur në pikën më veriore të Shqipërisë ishte të dilje nga Shqipëria.

Nën regjimin: kufiri si mur

Ajo që për shtetin ishte periferi, për regjimin komunist u bë vijë e parë. Kelmendi ishte një prej zonave të para që ngriti krye kundër pushtetit të ri: në janar 1945 bajraktari i Kelmendit, Prekë Cali, doli me rreth një mijë malësorë; në shkurt u rrethua shtatë ditë në një shpellë të Vukëlit dhe u dorëzua me kushte. Kushtet nuk u mbajtën — më 25 mars 1945 ai dhe trembëdhjetë të tjerë u pushkatuan në Shkodër.

Pas kësaj, lugina jetoi gjysmë shekulli si zonë kufitare e mbyllur. Rreth njëqind ditë dëbore në vit, një rrugë e vetme që e lidhte me pjesën tjetër të vendit, dhe një kufi i militarizuar përtej të cilit ndodheshin fshatra ku flitej e njëjta gjuhë. Izolimi i Vermoshit nuk ishte vetëm gjeografik; ishte i vendosur.

Zbrazja dhe kthimi

Kur kufijtë u hapën, u hap edhe dera e daljes. Më 1992 Vermoshi kishte rreth një mijë e treqind banorë; sot numëron afërsisht gjysmën. Nga rreth treqind e pesëdhjetë shtëpi të fshatit, rreth dyqind qëndrojnë të mbyllura — pronarët e tyre janë kryesisht në Shtetet e Bashkuara. Është i njëjti model që ka zbrazur pjesën më të madhe të malësisë veriore: një bashkësi që i mbijetoi Portës, kufirit dhe regjimit, po nuk i mbijeton dot ekonomisë.

Kundërpesha e viteve të fundit ka ardhur nga turizmi malor dhe nga festat e bjeshkës në Lëpushë e në luginë, që kanë kthyer një pjesë të kalendarit veror në vendin ku ai gjithmonë ka qenë. Është një kthim i pjesshëm dhe i pasigurt, por jo pa kuptim: një luginë që u banua për herë të parë sepse aty kalohej vera, po ripopullohet, për disa javë në vit, pikërisht për të njëjtën arsye.

Pse Vermoshi qëndron

Vermoshi nuk ka kala, nuk ka manastir, nuk ka emër në kronikat e mëdha. Rëndësia e tij është e një lloji tjetër: është vendi ku shihet se ç'do të thotë të jesh fundi i një hartë. Lugina i përket një baseni tjetër uji nga i gjithë vendi; fshati u themelua kur bajraqet po mbaroheshin; kufiri e la brenda por ia preu horizontin; regjimi ia bëri periferinë mur; dhe ekonomia po ia merr njerëzit që i mbijetuan të gjitha të tjerave.

Dhe megjithatë emri i tij përsëritet çdo herë që numërohet Shqipëria — pika më veriore, ashtu si Konispoli është më jugorja. Për një fshat prej pak qindra vetash, i themeluar rreth vitit 1890 mbi një bjeshkë të Kelmendit, kjo është një formë e qëndrueshme e ekzistencës.