Prende dhe Shën Prenda: perëndesha e bukurisë që u shkri me një shenjtore të krishterë

Prende (gegërisht edhe Prenne, toskërisht Premte) është figura e besimit popullor shqiptar që studiuesit e shohin si mbetje të një perëndeshe pagane të dashurisë dhe të bukurisë, «Zonjës së Bukurisë». Në kohët e krishtera ajo u shkri me Shën Prenden (Shën Venerandën, Shën Parashqevinë), shenjtoren që në Shqipërinë katolike të veriut e kishte festën më 26 korrik.

Përmbajtja8 pjesë

1. Kush është Prende
2. Ylberi, e premtja dhe emri
3. Nga Prende te Shën Prenda
4. Kishat e Shën Prendës
5. Doke dhe emra
6. A është Prende hyjneshë e diellit?
7. Burimet
8. Lidhjet në muze

Kush është Prende

Prende njihet nga folklori i mbledhur kryesisht në shekujt XIX–XX, jo nga mbishkrime antike; çdo përshkrim i saj si hyjni është, pra, rindërtim studiuesish. Maximilian Lambertz, që më 1922 botoi tekste të mbledhura kryesisht në veri, e quante «Zoja e Bukurisë» (gegërisht Zoja e bukuris) dhe shihte te Shën Prenda mbetje të një perëndeshe të vjetër të dashurisë, të nderuar sidomos nga gratë. Gjuhëtari Adam Hyllested (2024) e përshkruan si perëndeshë të agimit, të dashurisë dhe mbrojtëse të grave, të ngjashme me Venusin e, në tipare, me Afroditën, Irisin dhe Helenën. Për kontekstin e besimeve të vjetra shih Mitologjia ilire.

Një rrëfim nga Zadrima, i botuar nga Lambertz, e bën «Zojën Prenne» të dalë nga koka e Zojzit, perëndisë së qiellit e të vetëtimës, si Athina nga koka e Zeusit, dhe e quan perëndeshë të urtësisë. Vetë Lambertz vëren se tiparet «zeusiane» të Zojzit në këtë rrëfim mund të vijnë nga ndikimi i shkollës dhe i priftërinjve të ditur, prandaj prejardhja nga Zojzi duhet marrë me rezervë. Rrëfimet e mbledhura nuk i njohin bashkëshort. Lambertz e quante Prenden pjesën femërore të perëndisë së bubullimës Perëndi, ashtu si Friggën krahas Thorit; Hyllested e quan Perëndin «homologun e saj mashkullor». Janë hipoteza gjuhësore, jo mite të dëshmuara.

Ylberi, e premtja dhe emri

Në besimin popullor ylberi është «brezi i Zojës Prenne» (te Lambertz brezi i Zois Prenn): kush e kalon përmbi, ndërron gjininë. Robert Elsie e njeh po këtë thënie si «brezin e Zonjës Prende», domethënë brezin e Venusit.

E premtja i kushtohej asaj (e prennja, e premtja, sipas Lambertzit), por prejardhja e fjalës e premte mbetet e diskutuar. Lambertz e shihte emrin e hyjneshës si parësor dhe premte si formë të ndryshuar sipas e kremte «festë». Gustav Meyer e lidhte me mbrëmje, mbrëmjen para së shtunës. Elsie e shpjegon si përkthim të latinishtes dies Veneris, si në frëngjisht vendredi. Hyllested e quan formën Premtë parësore dhe e lidh me emrin e Persefonës, «ajo që e çon dritën përmes», ndërsa Prenden e sheh si formë të mëvonshme nën ndikimin e Perëndisë. Asnjë nga katër propozimet nuk është provuar.

Nga Prende te Shën Prenda

Kisha katolike e identifikoi Shën Prenden (gegërisht Shna Prenne) me Shën Anën, nënën e Marisë, por emrin e saj e përktheu Veneranda; Lambertz e shihte këtë si kujtim të lidhjes me perëndeshën romake të dashurisë. Festa e saj liturgjike në veri ishte 26 korriku, dita e Shën Anës. Në greqisht Paraskevi do të thotë «e premte» (fjalë për fjalë «përgatitje», dita para sabatit); Elsie e vë përkrah Parashqevisë greke dhe Sfânta Paraschiva rumune.

Veneranda e traditës latine është figurë legjendare: virgjëreshë dhe martire nga Galia e shekullit II, e kujtuar më 14 nëntor në botimet e vjetra të Martirologjisë Romake, jo në atë të vitit 2004, pa dëshmi bashkëkohore. Kisha ortodokse e kujton Parashqevinë e Romës më 26 korrik. Nëse janë e njëjta shenjtore, mbetet e diskutuar. Elsie vëren se për të nuk ka burime historike dhe përmend një hipotezë: kisha e nxiti kultin që besimtarët të shkonin të premten në meshë, jo në lutjen e së premtes në xhami.

Kishat e Shën Prendës

Në regjistrin e jezuitit Fulvio Cordignano (1934) për rreth 275 kisha katolike nga fundi i shek. XVI deri në mesin e shek. XVII, 33 ishin kushtuar Shën Venerandës, më shumë se çdo shenjtori tjetër përveç Marisë (42) dhe Shën Nikollës (Elsie, 2000). Ndër to: Hoti, Shirqi e Jubani (Shkodër), Balldreni (Lezhë), Kurbini, Gur i Bardhë (Mat), Kthella (Mirditë). Lambertz shënon se vendbanime me emrin Sna Prende gjenden në të gjitha anët e Shqipërisë, e në Toskëri Sina Premte.

Më 1671 vizitori apostolik Pietro Stefano Gaspari e gjeti në Hot një kishë të Shën Venerandës me çati që duhej riparuar (30 skudo), pa prift. Raporti i tij regjistron kisha të Shën Venerandës edhe në Nikaj, Toplanë, Kir, Shirq e Balldren. Kisha e sotme e Shën Premtes në Balldren ka një mbishkrim që shënon një restaurim më 1462; ndërtimin burimet e datojnë ndryshe (shek. XII–XIII sipas Wikipedias angleze, XIV–XV sipas faqes së Ministrisë së Kulturës). Në Kurbin Elsie regjistron një abaci të Shën Prendës më 1457 dhe pelegrinazhe të përbashkëta të të krishterëve e të myslimanëve. Në jug kisha ortodokse të Shën Premtes ishin në Korçë (para 1487), Lukovë (1767) dhe Përmet (1776). Në Kosovë dihen gërmadhat e një kishe varrezore të Shën Premtes në Dërsnik të Klinës. Në Kalabri arbëreshët e Carfizzit (Karficit) e kanë Santa Veneranden shenjtore mbrojtëse, por vendbanimi quhej Sancta Venere që më 1276, para ardhjes së shqiptarëve, prandaj kjo nuk provon vazhdimësi të kultit shqiptar.

Doke dhe emra

Më 26 korrik gratë në veri stoliseshin e lyheshin, dhe secila nxirrte jashtë një havan (Lambertz; Elsie shton shtypësen dhe «rrobat më të mira»). Të dy autorët e lexojnë këtë si simbolikë erotike; ky është interpretimi i tyre, jo shpjegim i dhënë nga besimtaret. Në Kurbin të sëmurët mendorë strehoheshin në kishë ditë e netë me shpresën e shërimit (Elsie).

Prende e Prenne janë emra grash, sidomos në veri; Lambertz radhit si emra mashkullorë të ndërtuar mbi to Prendin, Prenkun, Prelin dhe Prendushin.

A është Prende hyjneshë e diellit?

Prende nuk dëshmohet si hyjneshë e diellit: Lambertz, Elsie dhe Hyllested e lidhin me dashurinë, bukurinë, ylberin dhe, sipas Hyllestedit, me agimin e Persefonën. Kulti i diellit dokumentohet veçmas, te Mark Tirta, si kult i majave të maleve. E Bukura e Dheut është figurë tjetër: në përralla zanë a hyjneshë e nëntokës, që Lambertz e quante «Persefone-Demetra shqiptare»; me Prenden e lidh vetëm paralelja me Persefonën, jo dielli.

Burimet

Ky zë mbështetet te burimet e para dhe te studimet e përmendura në tekst. Etimologjitë e e premte dhe lidhja me Perëndinë jepen si hipoteza të propozuara, jo si fakte të mbyllura.

• Maximilian Lambertz — Albanische Märchen (Vjenë, 1922), f. 47–50, 143–144: Zoja e bukuris, festa e 26 korrikut, ylberi, e premtja, emrat, rrëfimi i Zadrimës
• Robert Elsie — «The Christian Saints of Albania», Balkanistica 13 (2000): regjistri i Cordignanos, kishat e Shën Venerandës, Kurbini, dokja e havanit
• Pietro Stefano Gaspari — raporti i vizitës apostolike, 1671 (përkthyer nga Robert Elsie): kisha e Hotit dhe kishat e Shën Venerandës në veri
• Adam Hyllested — përmbledhja e kumtesës, Fachtagung e Indogermanische Gesellschaft (2024): Prende/Premtë, agimi, Persefona
• Mark Tirta — Mitologjia ndër shqiptarë (2004): kulti i diellit
• Santi e Beati — Santa Veneranda: 14 nëntori, Galia, shekulli II
• Kisha Ortodokse në Amerikë — Martirja Parashqevi e Romës, 26 korrik
• Wikipedia (sq) — Kisha e Shna Prendes, Balldren
• Ministria e Kulturës — Kisha e Shën Premtes në Balldren: mbishkrimi i 1462
• Wikipedia (sq) — Gërmadhat e kishës varrezore të Shën Premtes, Dërsnik
• Wikipedia (sq) — Kisha e Shën Premtes, Përmet
• Wikipedia (it) — Carfizzi: Santa Veneranda, «Sancta Venere» më 1276

Lidhjet në muze

• Mitologjia ilire — perënditë e lashta dhe gojëdhëna ku mbijetuan
• E Bukura e Dheut — zana e nëntokës, figurë tjetër nga Prende
• Hoti — fisi ku Gaspari gjeti më 1671 kishën e Shën Prendës
• Fjalori i mitologjisë — qeniet e besimit popullor shqiptar