Gjilani

Gjilani është qendra e Anamoravës, qyteti që familja shqiptare e Gjinollëve e ngriti në gjysmën e dytë të shekullit XVIII, ndërsa shuhej lavdia e Novobërdës, në këmbët e Karadakut. Nga ato male doli Idriz Seferi, që luftoi me radhë osmanët, serbët dhe bullgarët; në juglindje e në lindje komuna kufizohet me Preshevën e Bujanocin, qytetet e Luginës së Preshevës. Sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës të vitit 2024, komuna ka 82.980 banorë dhe është e katërta në Kosovë për nga popullsia.

Pse ka rëndësi

• Viti i themelimit nuk dihet saktë: gojëdhëna e vendos vendbanimin rreth vitit 1750 dhe qendrën urbane më 1772, dhe si themelues njihet Bahti beg Gjinolli, nga familja që prej vitit 1737 deri në fund të shekullit XIX sundoi në Kosovë, Drenicë, Llap e Moravë.
• Karadaku i Gjilanit i dha Kosovës Idriz Seferin, prijësin që më 1910 e mbante Gjilanin dhe preu hekurudhën në Grykën e Kaçanikut, që luftoi ushtrinë serbe më 1912 dhe pushtuesit bullgarë më 1915–1916.
• Sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës të vitit 2024, komuna ka 82.980 banorë, prej tyre 80.642 shqiptarë, dhe është e katërta në vend, pak para Pejës.

Morava para qytetit

Toka e Gjilanit është më e vjetër se emri i tij. Komuna numëron ndër monumentet e saj kalanë e Pogragjës, kalanë e Resulës në Pidiq dhe tumat ilire në Llashticë. Vendbanimi i quajtur Gjilan përmendet si fshat që në shekullin XIV, ndërsa udhëtari osman Evlia Çelebiu, në shekullin XVII, e njihte vendin me emrin Moravë, një kadillëk i Sanxhakut të Vushtrrisë në udhën nga Stambolli për në Novobërdë. Qendra e madhe e trevës kishte qenë Novobërda, Artana e minierave, që në mesjetë kishte qenë një nga qendrat më të mëdha tregtare, ekonomike e xehetare të Ballkanit. Gjilani si qytet u rrit ndërsa ajo shuhej.

Qyteti i Gjinollëve

Viti i saktë i themelimit nuk është përcaktuar. Gojëdhëna e ruajtur në popull e vendos vendbanimin rreth vitit 1750 dhe qendrën urbane në vitin 1772, ndërsa Komuna e quan më të mundshme gjysmën e dytë të shekullit XVIII. E sigurt është dora që e ndërtoi: familja feudale shqiptare e Gjinajve, ose Gjinollëve, me rrënjë në Artanë, që prej vitit 1737 deri në fund të shekullit XIX sundoi në Kosovë, Drenicë, Llap e Moravë, aq e fortë sa sulltani u detyrua ta pranonte pushtetin e saj si të trashëguar. Si themelues i Gjilanit njihet Bahti beg Gjinolli, dhe qyteti u ndërtua shpejt, me toka që shiteshin lehtë për të tërhequr të ardhur. Noel Malcolm shënon se Gjinollët, zotër të Prishtinës e të Gjilanit, në fillim të shekullit XIX quheshin sundimtarët e dytë të Kosovës pas sulltanit. Gjilani i vjetër mori fytyrë orientale: çarshi me dyqane të vogla, xhami, çezma e hamame, nga të cilat pak i shpëtuan kohës.

Pushteti i Gjinollëve nuk ishte i butë. Më 1822 rreth 3.000 veta, raja të krishterë krah parisë myslimane dhe imamëve të dymbëdhjetë xhamive, u nisën në këmbë për në Stamboll për të kërkuar largimin e Maliq pashë Gjinollit, që rrinte në Prishtinë dhe që Malcolm e quan tiran; shumica u arrestuan rrugës. Qyteti që lindi nga një familje shqiptare mbart që në fillesë edhe këtë kujtesë: pushteti vendës nuk ishte domosdo pushtet i drejtë.

1877–1881: muhaxhirët dhe Lidhja

Lufta serbo-osmane e viteve 1877–1878 e solli ushtrinë serbe deri në Gjilan. Njëra nga dy kolonat serbe mori Gjilanin e Kaçanikun para armëpushimit ruso-osman të 31 janarit 1878; trupat që qëndruan disa muaj në juglindje të Kosovës u ndeshën me sulme të pandërprera të luftëtarëve vendës shqiptarë dhe në fund u tërhoqën sipas vijave të reja që hoqën Fuqitë e Mëdha. Pas tyre mbeti një valë njerëzish: shqiptarët e dëbuar nga viset e Nishit e të Leskocit që iu dhanë Serbisë, muhaxhirët. Vlerësimet për ata që u vendosën në Kosovën Lindore shkonin nga 20 deri në 50 mijë veta. Malcolm shënon edhe atë që kujtesa kombëtare e kalon shpesh në heshtje: muhaxhirët i shihnin me armiqësi të veçantë të krishterët vendës, dhe kjo e shtoi shpërnguljen e serbëve nga Kosova.

Kur u ngrit Lidhja e Prizrenit, Gjilani ishte ndër krahinat që dërguan përfaqësues. Kararnameja, akti i saj themelor, u nënshkrua nga dyzet e shtatë deputetë myslimanë të krahinave nga Prizreni te Dibra, Gjilani ndër to; nën udhëzimet për administratën dhe ushtrinë, të miratuara po atë ditë, qëndrojnë emrat e dy përfaqësuesve të Gjilanit, Sahitit dhe Rashitit, dhe vendimi për ushtrinë parashikonte një ushtri kosovare prej 70.000 burrash që do ta mbronte vendin nga Mitrovica deri te kazaja e Gjilanit.

Karadaku dhe Idriz Seferi

Mbi fshatrat jugore të komunës ngrihet Karadaku, Mali i Zi i Shkupit, zgjatimi më lindor i maleve të Sharrit; emri vjen nga turqishtja dhe do të thotë mal i zi. Nga fshati Sefer i kësaj treve ishte Idriz Seferi. Më 1910, kur Kosova u ngrit kundër xhonturqve, ai e kishte marrë tashmë Gjilanin dhe bashkërendonte planet me Isa Boletinin. Veprimi i parë i kryengritësve qe ta çonin Seferin me disa mijë burra, 5.000 sipas historianit George Gawrych e 9.000 sipas Malcolm-it, në Grykën e Kaçanikut për të prerë hekurudhën; e mbajtën disa ditë, derisa ushtria i shtyu prapa me humbje të rënda. Më 1912 njerëzit e tij luftuan krah Boletinit kundër ushtrisë serbe në Kosovën verilindore; një gazetar serb e çmoi atë forcë në 20.000 burra, shifër që Malcolm e quan me gjasë të fryrë për ta zmadhuar fitoren serbe. Pastaj Seferi organizoi qëndresën në trevën e Ferizajit, ku, sipas Malcolm-it, u bënë luftimet më të ashpra në Kosovë.

Pasi Bullgaria hyri në Kosovën juglindore më 21 tetor 1915, plaku organizoi disa çeta kaçakësh, pararendëse të lëvizjes kaçake të pasluftës: në një përpjekje pranë fshatit të tij, Sefer, ata vranë njëzet ushtarë bullgarë. Më 1916 bullgarët e zunë rob dhe e liruan në fund të luftës, shtatëdhjetë e një vjeç. Nga krerët e kryengritjes së madhe të 1912-s, Seferi qe i vetmi që vdiq në shtratin e vet, më 1927; të tjerët i vranë. Sot shtatorja e tij qëndron në Gjilan dhe një pllakë përkujtimore në Zhegër.

1912–1945: masakra, pushtime, kolonë

Ushtria serbe erdhi në tetor 1912. Kryeipeshkvi katolik i Shkupit, Lazër Mjeda, i raportoi Romës më 24 janar 1913 se edhe në Gjilan, ndonëse qyteti nuk bëri qëndresë, pati plaçkitje e masakra. Leo Freundlich, që përmblodhi dëshmitë e kohës, përcjell një raport të marsit 1913 sipas të cilit në malet e Karadakut u dogjën 280 ferma të shqiptarëve myslimanë në njëzet e nëntë fshatra, dhe shkruan se në Sefer serbët i hodhën të gjallë dy pleq në flakët e shtëpisë së tyre. Mes dy luftërave Gjilani përjetoi sundimin jugosllav dhe programin e shpallur të kolonizimit me kolonë serbë. Më 1941 Bullgaria aneksoi një rrip të ngushtë të Kosovës Lindore, me Kaçanikun brenda, që kalonte pak në lindje të Gjilanit. Në fund të luftës qyteti u bë vend përplasjeje: një muaj pas sulmit mbi Ferizaj të 1 dhjetorit 1944, një grup shqiptarësh të armatosur u përpoq, pa sukses, ta merrte edhe Gjilanin nga partizanët.

Gjilani jugosllav

Në Jugosllavinë socialiste Gjilani nuk mbeti i heshtur. Në nëntor 1968 këtu u mbajtën demonstrata krah atyre të Prishtinës, Ferizajit e Podujevës, dhe në prill 1981 protestat arritën përsëri në qytet; mes organizatorëve ishte nxënësi Agim Ramadani nga Zhegra, që u përjashtua nga shkolla dhe u dënua me dy muaj burg. Më 1985 Gjilani hyri pa dashje në historinë e propagandës: një fermer serb nga një fshat afër qytetit, i shtruar në spitalin e Prishtinës me një plagë të rëndë, akuzoi dy shqiptarë të maskuar; autoritetet e Kosovës anonin nga një shpjegim krejt tjetër, por shtypi i Beogradit e ktheu rastin në fushatë kundër shqiptarëve, dhe libri për të u shtyp në 50.000 kopje. Raporti i OSBE-së do ta përshkruante Gjilanin e fundit të viteve '90 si një nga anët më të qeta e më të pasura të Kosovës, me një bashkësi relativisht të madhe turke dhe shkolla turke, ku shqiptarët vuanin sidomos diskriminimin në administratë, arsim, punë, shëndetësi e mbrojtje sociale.

1999: qyteti i qetë dhe fshatrat e Karadakut

Qetësia nuk e shpëtoi. Më 19 mars 1999, një ditë para largimit të vëzhguesve, fshatarët e Lladovës panë rreth 5.000 ushtarë me artileri të rëndë e tanke që zinin vend në luginën e Karadakut. Më 27 mars u granatua Llashtica, dhe po atë ditë hynë me autobusë në Zhegër paramilitarë që refugjatët i njihnin si Tigrat e Arkanit dhe si vullnetarë të radikalëve serbë. Më 16 prill paramilitarët e zbrazën Malishevën e Gjilanit, dhe kolona e saj u ndal e u grabit nëntë herë në dhjetë kilometrat deri në Kllokot. Më 30 prill, në një shtëpi të Llashticës, u vranë trembëdhjetë veta, mes tyre një vajzë dy vjeç e gjysmë që u dogj e gjallë. Human Rights Watch e radhit Gjilanin ndër komunat që u kursyen kryesisht nga vrasjet e djegiet në masë, por mijëra banorë u dëbuan në prill e maj, në valën e dëbimit masiv, të grabitur e të ndaluar rrugës për në kufirin maqedonas. Shumë kaluan nëpër Preshevë, në Luginën e Preshevës, ku policia u merrte letërnjoftimet dhe arrestonte burrat.

Atë pranverë ra edhe një bir i Zhegrës. Agim Ramadani, i lindur më 3 maj 1963, poet që shkruante vargje edhe në mes të luftës, udhëhoqi një njësi të UÇK-së në Koshare, në kufirin me Shqipërinë, dhe ra atje më 11 prill 1999. Brigada 138 mori emrin e tij, dhe në fshatin e lindjes i është ngritur përmendorja.

Pas luftës dhe sot

KFOR-i hyri në zonën e Gjilanit më 14 e 15 qershor 1999. Kur OSBE-ja u kthye më 20 qershor, në qytet ishte shkatërruar vetëm një shtëpi; nga fundi i tetorit ishin djegur ose shembur 280. Barra e asaj vere ra mbi serbët dhe romët: sipas OSBE-së, nga rreth 4.825 romë që jetonin në rajonin e Gjilanit para luftës, në vetë Gjilanin kishin mbetur rreth 875, dhe pranë rrugës «Abdulla Presheva» brenda tri javësh u dogjën afro 90 për qind e shtëpive rome. Vrasjet vazhduan edhe më 2000, kur, më 28 maj, në Cërnicë u vranë me armë nga një makinë në lëvizje dy burra dhe një djalë katërvjeçar. Kjo është pjesë e historisë së qytetit po aq sa dëbimi i pranverës. Gjilani u bë njëkohësisht strehë për shqiptarët që iknin nga Serbia jugore: deri më 8 korrik 1999 UNHCR kishte regjistruar 2.100 të zhvendosur.

Regjistrimi i vitit 2024 i Agjencisë së Statistikave të Kosovës numëroi në komunë 82.980 banorë, 235 më shumë se në Pejë, prej të cilëve 80.642 shqiptarë, 940 serbë, 745 turq dhe 409 romë; Komuna llogarit edhe rreth 35 mijë gjilanas në diasporë. Që nga 6 marsi 2013 qyteti ka universitetin e vet publik, që mban emrin e veprimtarit Kadri Zeka. Shtatoret e Idriz Seferit dhe të Agim Ramadanit qëndrojnë sot në të njëjtën komunë: dy breza, një mal.