Peja

Peja është qyteti ku Lumbardhi del nga Gryka e Rugovës dhe zbret në Rrafshin e Dukagjinit, nën murin e Bjeshkëve të Nemuna. Nën osmanët ishte çarshi armëtarësh e tabakësh dhe kryeqendër sanxhaku; në janar 1899 u bë vendi ku Haxhi Zeka i lidhi krerët e Kosovës me një besë të vetme. Shekulli XX e shkretoi dy herë, më 1919 në malet e Rugovës dhe më 1999 në vetë qytetin, e dy herë Peja u ngrit përsëri mbi gurët e vet.

Pse ka rëndësi

• Më 23–29 janar 1899 Haxhi Zeka mblodhi në Pejë kuvendin që themeloi Lidhjen e Pejës, të njohur si Besa-Besë, me synimin për të ringjallur Lidhjen e Prizrenit (1878–1881).
• Sami Frashëri e regjistroi Pejën e fundit të shekullit XIX si qytet me 18.000 banorë dhe 550 dyqane e magazina; më 1909 udhëtari francez Gabriel Louis-Jaray e quajti qytetin e madh shqiptar të veriut.
• Sipas Human Rights Watch, brenda javës së parë të luftës së vitit 1999 rreth 90 për qind e shqiptarëve të qytetit u dëbuan me forcë; sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencionit të Statistikës së Kosovës, komuna e Pejës numëron 82.745 banorë, mbi 91 për qind prej tyre shqiptarë.

Ku Lumbardhi del nga mali

Peja ngrihet aty ku Lumbardhi çan malin dhe hyn në fushë. Enciklopedia Britannica e vendos qytetin mes Bjeshkëve të Nemuna dhe vargut të Mokrës, mbi një degë të vogël të Drinit të Bardhë.

Lashtësia e trevës nuk është legjendë. Më 1974, gjatë ndërtimit të një hoteli në Banjë të Pejës, rreth dymbëdhjetë kilometra në verilindje të qytetit, në rrugën për Istog, dolën rastësisht përkrenare luftarake të tipit ilir. Gërmimet që pasuan zbuluan në një tumë varrin e një çifti princëror të shekujve VI–V para erës sonë: gruaja ishte varrosur me stoli argjendi e qelibari, mes tyre byzylykë, gjilpëra në formë omege dhe unazë, burri me armë e pajime luftarake. Për epokën romake Peja ka më shumë pyetje sesa përgjigje. Ptolemeu, në Gjeografinë e shekullit II, rendit mes qyteteve të brendshme, në të njëjtën listë me Shkodrën e Doklenë, një vendbanim të quajtur Siparuntum; arkeologu Naser Ferri e shqyrtoi më 2009 mundësinë që vendbanimi antik i Pejës të jetë pikërisht ai. Ferri vetë e paraqet si hipotezë, dhe si hipotezë duhet mbajtur.

Në mesjetë, mbi qytet, në hyrje të grykës, u ngrit Patrikana e Pejës, që nga rreth viti 1253 deri më 1766, me ndërprerje, qe selia kryesore e Kishës Ortodokse Serbe; që nga viti 2006 ajo bën pjesë në listën e trashëgimisë botërore të UNESCO-s.

Ipeku osman: Çarshia e Gjatë dhe xhamia e Fatihut

Osmanët e quajtën qytetin Ipek. Në bërthamën e çarshisë së vjetër, aty ku më parë mbahej tregu i hapur, u ngrit Bajrakli Xhamia, që pejanët e quajnë edhe Xhamia e Çarshisë. Regjistri i trashëgimisë e daton në vitin 1471, datë që Bashkësia Islame e Pejës e pranon si të përafërt, dhe e njeh si donator Mehmetin II Fatihun, po atë sulltan që financoi edhe Xhaminë e Madhe të Prishtinës; edhe Sami Frashëri e quante xhaminë më të madhe të qytetit vepër të Mehmetit II. Brendësia e saj ishte zbukuruar me piktura me motive bimore, figura gjeometrike e citate kuranore. Rreth saj u rrit Çarshia e Gjatë.

Nën sipërfaqen e islamizimit qëndronte një shtresë më e ndërlikuar: Robert Elsie vëren se kriptokrishterimi, jeta e atyre që në publik shpallnin Islamin e në shtëpi ruanin besimin e të parëve dhe që në veri quheshin laramanë, ishte veçanërisht i përhapur në rrethinat e Pejës.

Portreti më i saktë i qytetit osman vjen nga një shqiptar. Në fjalorin e tij enciklopedik Kamus al-a'lam, botuar në Stamboll më 1889–1898, Sami Frashëri e përshkroi Pejën si kryeqendër të një sanxhaku të Vilajetit të Kosovës, me 18.000 banorë, dhjetë xhami, dy medrese, dhjetë hane dhe 550 dyqane e magazina. Peja, shkruante ai, prodhonte që në kohë të vjetra pushkë e armë të tjera; kishte shumë tabakë e bënte shumë këpucë e papuçe, ndërsa në punishtet e saj bëheshin argjendari, veshje kombëtare shqiptare e rroba mëndafshi. Popullsinë e qytetit Frashëri e quante krejtësisht shqiptare dhe besnike ndaj traditave të lashta. Edith Durham, më 1908, e përshkroi Pejën si qytet pothuajse tërësisht shqiptar mysliman, me serbë e katolikë si pakicë të vogël.

Besa-Besë: qyteti i Haxhi Zekës

Kur në qershor 1878 krerët e Lidhjes së Prizrenit nënshkruan aktet e saj, pesë nga dyzet e shtatë nënshkruesit ishin përfaqësues të Pejës, dhe dekreti ushtarak i Lidhjes caktonte që një mijë burra nga Peja të dërgoheshin për mbrojtjen e Rugovës. Po atë vit Haxhi Zeka, i lindur më 1832, hapi me shpenzimet e veta shkollën e parë shqipe të Pejës, fillimisht në sarajet e veta dhe më pas pranë hamamit të qytetit. Ai ngriti edhe mullirin që regjistri i trashëgimisë e quan objektin e parë industrial të këtij lloji në Kosovë, me mekanizëm bluarjeje të sjellë nga Austro-Hungaria.

Më 23–29 janar 1899 Zeka thirri në Pejë kuvendin e krerëve. Sipas Elsie-t dhe Noel Malcolmit, në të morën pjesë afro pesëqind delegatë, shumica nga Kosova, ndonëse ftesa u kishte shkuar të gjitha trojeve shqiptare. Kuvendi u mbajt në Kullën e Jashar Pashës, kullë qytetare e shekullit XIX që shërbente si shtëpi miqsh. Aty lindi Lidhja e Pejës. Qëllimi i saj i parë ishte besa: një armëpushim i përgjithshëm i gjakmarrjes, që shqiptarët t'ia kushtonin forcën mbrojtjes së tokës e jo luftës mes vetes. Bajram Curri qe ndër themeluesit.

Historia e ndershme nuk e zbukuron programin. Dymbëdhjetë pikat e tij nisnin me besnikërinë ndaj sulltanit dhe nuk e përmendnin autonominë; Lidhja kundërshtonte reformat me prirje perëndimore që vinin nga Stambolli, dhe shumë delegatë kërkonin që gjykatat të gjykonin vetëm sipas Kanunit të Lekë Dukagjinit. Por forca e saj ishte fjala e dhënë: një komb pa shtet që unitetin e ndërtonte mbi besën. Haxhi Zeka u vra në Pejë në shkurt 1902 nga Adem Zajmi, një atentator që, sipas regjistrit të trashëgimisë së Kosovës, kreu një detyrë të marrë nga Beogradi. U varros në oborrin e Bajrakli Xhamisë, ku prehen edhe Ali pashë Gucia e Haxhi Mustafa Beu; varri i Zekës është monument memorial i mbrojtur me ligj që nga viti 1976.

Në vitet e fundit të shekullit XIX shërbeu si famullitar në Pejë françeskani Shtjefën Gjeçovi, i shuguruar më 1896, njeriu që më vonë do ta mblidhte Kanunin nga goja e maleve. Pranverën e vitit 1909 komandanti osman Xhavid Pasha, siç i treguan Louis-Jaray-t, shembi dhjetë kulla në qytet dhe rreth pesëdhjetë të tjera në rrethinë. Udhëtari francez e vlerësonte popullsinë vetëm në 5.000 deri në 10.000 banorë, shumë më pak se Frashëri, me një koloni serbe tregtarësh e shërbëtorësh; fisnikët dhe të pasurit e qytetit, mes tyre rreth tridhjetë familje krerësh trashëgimtarë fisesh, ishin të gjithë shqiptarë.

Nën kufirin e të tjerëve

Më 1912 Peja pati përfaqësuesin e vet në kuvendin që shpalli në Vlorë pavarësinë e Shqipërisë, por qyteti mbeti jashtë shtetit të ri, nën pushtimin malazez. Sipas Noel Malcolmit, në maj 1913 konsulli austriak në Prizren raportonte se në Pejë 2.000 familje myslimane ishin kthyer me dhunë në ortodoksi dhe se ata që refuzonin torturoheshin ose pushkatoheshin; e gjithë popullsia e Lugut të Baranit u soll në qytet për pagëzim të detyruar. Më 21 shtator 1913 shqiptarët e Gjakovës, Pejës, Plavës e Gucisë u ankuan te Fuqitë e Mëdha se trupat serbe e malazeze, që nga dita e parë e pushtimit, po i zhvishnin banorët nga kombësia e tyre; Komisioni ndërkombëtar i Fondacionit Carnegie gjykoi më 1914 se ankuesit nuk e kishin tepruar. Në nëntor 1913 Serbia dhe Mali i Zi ranë dakord që Peja, Deçani e Gjakova t'i mbeteshin Malit të Zi.

Rugova: lahuta dhe gjaku i vitit 1919

Ami Boué e përshkroi Rugovën më 1836 si vendbanim shqiptarësh të fisit të Kelmendit, në rrugën nga Peja për Plavë: rreth 1.200 vetë, myslimanë që pak kohë më parë kishin qenë katolikë. Në këto bjeshkë epika gojore nuk vdiq: Elsie shkruante se në fillim të shekullit XXI në malësinë e Rugovës gjendeshin ende rapsodë që i këndonin me lahutë trimëritë e Mujit e të Halilit dhe të tridhjetë agëve të tyre. Instituti Albanologjik i Prishtinës botoi më 1997 vëllimin e pestë të Epikës legjendare të Rugovës, të mbledhur nga Zymer Neziri, ndërsa etnografi Mark Krasniqi i kushtoi krahinës monografinë Rugova, botuar nga Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës më 1987. Nga këto male erdhi edhe poeti Azem Shkreli (1938–1997).

Po këto bjeshkë panë një nga krimet më të errëta të pasluftës. Në muajt e parë të vitit 1919, shënon Malcolm, operacionet serbe për çarmatimin e shqiptarëve vranë mbi dyqind vetë vetëm në zonën e Pejës. Rreth 16 shkurtit, sipas Elsie-t, forca serbe e malazeze kryen në Rugovë një masakër ndaj popullsisë shqiptare. Lista e viktimave, e hartuar nga dy priftërinj për Komitetin e Kosovës në mërgim dhe e dërguar në gjysmën e dytë të vitit në Shkodër te gjenerali britanik George Fraser Phillips, numëronte 842 emra; studimet e mëvonshme, sipas Elsie-t, e vlerësojnë numrin në 432. Rubrikat e listës flasin vetë: në Shtupeqin e Vogël ajo shënon fëmijë pesë, gjashtë e shtatëvjeçarë të djegur të gjallë. Rugova u zbraz krejt; të mbijetuarit u strehuan në Malësinë e Gjakovës, në anën shqiptare të kufirit.

1998–1999: qyteti i zbrazur

Lufta erdhi në Pejë para bombave të NATO-s. Në verën e vitit 1998, në fshatin Loxhë, pak kilometra nga qendra, njësitë e UÇK-së u përleshën ashpër me forcat serbe, dhe sipas Human Rights Watch ishte hera e parë në atë luftë që qeveria përdori aeroplanë kundër UÇK-së. Më 14 dhjetor 1998 autorë të panjohur vranë gjashtë të rinj serbë në kafenenë «Panda»; policia u përgjigj me kontrolle në lagjet Zatra e Kapeshnicë dhe me keqtrajtime të shumë banorëve shqiptarë.

Më 24 mars 1999, me bombat e para, nisi spastrimi. Sipas Human Rights Watch, të nesërmen u zbraz Zatra, pastaj Kapeshnica, pastaj Dardania; banorët u grumbulluan në qendër dhe u futën në autobusë drejt Prizrenit e Shqipërisë, ose u detyruan të shkonin në këmbë drejt Malit të Zi. Organizata vlerëson se brenda javës së parë rreth 90 për qind e shqiptarëve të qytetit ishin dëbuar me forcë; OSBE-ja dokumentoi se më 27–28 mars mijëra banorë u nxorën nga shtëpitë me forcë. Në lagjen Dardania, sipas KMDLNJ-së, më 27 mars u vranë dyzet e një vetë; HRW e konfirmoi përafërsisht numrin, pa i verifikuar të gjitha rastet. Në fshatrat përreth, si Lybeniqi, Qyshku, Pavlani e Zahaqi, një grup vendor për të drejtat e njeriut numëroi më shumë se pesëqind të vrarë. Ishte pjesë e dëbimit masiv të vitit 1999.

Krimi kishte edhe një shënjestër prej guri. Anketa e trashëgimisë që Andrew Herscher dhe András Riedlmayer ia paraqitën Tribunalit të Hagës gjeti se në komunën e Pejës u sulmuan gjatë viteve 1998–1999 të 49 monumentet islame: 36 xhami, gjysma prej tyre të shekujve XV–XVIII, dy teqe, një medrese e shekullit XVIII, një hamam i shekullit XV, të nëntë mejtepet dhe arkivi e biblioteka e Bashkësisë Islame. Çarshia u dogj nga zjarre të ndezura në tokë, jo nga bombardimet ajrore. Britannica shënon midis rrënojave Xhaminë e Kuqe të shekullit XVIII. Bajrakli Xhamia, edhe pse nën mbrojtje ligjore, u dogj nga forcat serbe, dhe sipas Bashkësisë Islame të Pejës zjarri ia shkatërroi të gjitha zbukurimet e brendshme. Kulla e Jashar Pashës, ku ishte betuar besa e vitit 1899, u dogj gjithashtu; dëshmitarët identifikuan si autorë civilë serbë, dhe në qytet shpëtuan vetëm kullat që i zotëronin ose i banonin familje serbe.

Peja sot

Sipas regjistrimit të popullsisë së vitit 2024, të botuar nga Agjencioni i Statistikës së Kosovës, komuna e Pejës numëron 82.745 banorë, nga të cilët 75.479 shqiptarë; bashkësitë më të mëdha pas tyre janë boshnjakët (2.974) dhe egjiptianët (1.916). Bajrakli Xhamia u restaurua më 2002 me ndihmën e organizatës italiane Intersos dhe të Ministrisë së Punëve të Jashtme të Italisë. Universiteti publik i qytetit mban emrin e Haxhi Zekës. Peja ka mbetur ajo që e gjeti Louis-Jaray: qyteti i madh shqiptar në këmbët e malit, që e ka paguar çdo herë me gurët e vet besnikërinë ndaj emrit.