Bujanoci

Bujanoci (serbisht Bujanovac) është qyteti në veri të Preshevës, në Luginën e Preshevës, në jug të Serbisë, pranë kufirit me Kosovën, mbi udhën e vjetër që zbret nëpër luginën e Moravës drejt Shkupit e Selanikut. Është komuna më e përzier e Luginës: në fshatrat e saj shqiptarët janë shumicë e qartë, ndërsa në qytet shqiptarët, romët dhe serbët jetojnë pothuajse në numër të barabartë. Në fshatrat e saj, në Dobrosin, Konçul e Tërnoc, ndodhën ngjarje kyçe të luftës së viteve 2000–2001, dhe emri i Konçulit mbeti te deklarata që e mbylli atë.

Pse ka rëndësi

• Sipas regjistrimit të vitit 2022 të Entit Republikan të Statistikave të Serbisë, komuna ka 41.068 banorë, prej tyre 25.465 shqiptarë (62 për qind), 10.467 serbë dhe 3.532 romë; vetë qyteti numëron 3.902 shqiptarë, 3.442 romë dhe 2.933 serbë.
• Deklarata e çmilitarizimit që i dha fund kryengritjes së UÇPMB-së mban datën 20 maj 2001 dhe emrin e Konçulit, fshat i kësaj komune: luftëtarët hoqën dorë nga armët në këmbim të amnistisë, kthimit të refugjatëve, një policie shumetnike dhe përfshirjes së shqiptarëve në institucione.
• Regjistrimet e Bujanocit tregojnë si mund të zhduket një popull nga statistika: më 2011, kur shumica e shqiptarëve e bojkotoi numërimin, në komunë u regjistruan vetëm 244 shqiptarë; më 2022, me pjesëmarrjen e tyre, 25.465.

Qyteti mbi rrugën e Moravës

Bujanoci shtrihet në luginën e sipërme të Moravës, të cilën Grupi Ndërkombëtar i Krizave (ICG) e përshkruan si një luginë relativisht pjellore, të mbyllur nga male të larta në lindje dhe nga male më të ulëta në perëndim, që e ndajnë nga Kosova. Nëpër të kalojnë hekurudha kryesore veri–jug e Serbisë dhe Korridori X, rruga që lidh Europën Qendrore me Greqinë. Noel Malcolm shkruan se, kur pas vitit 1878 u braktis plani për ta zgjatur hekurudhën osmane nga Mitrovica drejt Bosnjës, në vitet 1880 u ndërtua në vend të saj linja e Shkupit, Vranjës e Beogradit, e cila e anashkalonte Kosovën.

Sipas regjistrimit të vitit 2022, në qytet jetojnë 11.468 vetë dhe në fshatrat e komunës 29.600; në fshatra shqiptarët janë 21.563. Fshati më i madh është Tërnoci i Madh (serbisht Veliki Trnovac), me 7.894 banorë më 2022; BBC-ja më 2000 dhe ICG-ja më 2007 e përshkruanin si vendbanim pothuajse tërësisht shqiptar prej rreth dhjetë mijë vetash. ICG-ja e quante Bujanocin komunën me ekuilibrin etnik më të ndërlikuar të Luginës dhe shkruante se në qendër të qytetit tri bashkësitë jetojnë pothuajse në numër të barabartë.

Kufiri i 1878-s dhe kazaja e Preshevës

Bujanoci hyri në historinë moderne si vend kufiri. Gjatë luftës së viteve 1877–1878 ushtria serbe pushtoi Nishin, Vranjën, Prokuplën e Leskocin dhe depërtoi deri në Gjilan e Kaçanik; për disa muaj, shkruan Nehat Hyseni, administrata e saj ushtarake kontrolloi edhe Bujanocin e Preshevën. Pastaj Kongresi i Berlinit e preu hapësirën më dysh: Vranja mbeti te Serbia, ndërsa Presheva, Bujanoci dhe pjesa e epërme e Pçinjës mbetën osmane dhe u organizuan si kazaja e Preshevës, brenda sanxhakut të Prishtinës në Vilajetin e Kosovës; Ristovci u bë pikë kufitare mes dy shteteve.

Ajo që ndodhi matanë vijës la gjurmë edhe këtu. Noel Malcolm shkruan se nga lugina e Moravës u dëbuan pothuajse të gjithë myslimanët, se aty kishte pasur qindra fshatra shqiptare dhe popullsi të konsiderueshme shqiptare në qytete si Prokupla, Leskoci e Vranja, dhe se, sipas kujtimeve të një mësuesi serb nga Leskoci, dëbimi u bë në dhjetor 1877, në një të ftohtë të madh. Njëri nga komandantët e ushtrisë serbe ngurroi t'i dëbonte shqiptarët e Vranjës, sepse i quante njerëz të qetë e paqësorë, por urdhrat erdhën nga majat e Beogradit: politika shtetërore ishte krijimi i një territori etnikisht të pastër. Një pjesë e të dëbuarve, muhaxhirët, u vendosën në Kosovë, në Preshevë e në Bujanoc.

Sundimi osman këtu mbaroi në vjeshtën e vitit 1912. Në tetor Idriz Seferi, kryengritësi i Karadakut, luftoi në krye të mijëra luftëtarëve shqiptarë kundër ushtrisë serbe në rajonet e Bujanocit, të Gollakut, të Llapit e të Kumanovës; forcat serbe megjithatë morën Preshevën e Bujanocin dhe vazhduan drejt Kosovës.

Një shekull diskriminimi dhe referendumi i 1992-s

Për pjesën më të madhe të shekullit XX, shkruan ICG-ja, Bujanocin e qeverisën vetëm serbët. Diskriminimi i institucionalizuar i shqiptarëve të Luginës zgjati dekada dhe u thellua nga regjimi i Millosheviqit në fund të viteve 1980, në vitet kur Kosovës iu hoq autonomia. Gjurmët e tij ishin ende të lexueshme më 2007: në fabrikën e ujit Heba, nga 518 punonjës 500 ishin serbë dhe joserbët punonin vetëm te rampa e ngarkimit; fabrika e duhanit kishte 195 serbë nga 200 punonjës, ndonëse duhanin e kultivonin kryesisht shqiptarët; në qendrën shëndetësore shqiptarët ishin 48 nga 245 punonjës, dhe në gjykatën komunale një gjyqtar nga dhjetë. Policia ishte më e përzier, me 105 shqiptarë e 185 serbë, por të gjithë komandantët ishin serbë.

Shqiptarët e Bujanocit iu përgjigjën shpërbërjes së Jugosllavisë me votë. Më 1 dhe 2 mars 1992, bashkë me ata të Preshevës e të Medvegjës dhe pesë muaj pas referendumit të Kosovës të shtatorit 1991, mbajtën një referendum për autonomi politike e territoriale me të drejtë bashkimi me Kosovën. Sipas Telegrafit, morën pjesë 98 për qind e shqiptarëve të tri komunave; ICG-ja e quan votimin referendum jozyrtar dhe shënon se një shumicë dërrmuese shprehu dëshirën që kjo pjesë e Serbisë jugore t'i bashkohej Kosovës. Me atë rast krahina u shpall autonome dhe u themelua Kuvendi për Autonomi Territoriale-Politike të shqiptarëve të saj.

Dobrosini, Konçuli, Tërnoci: lufta e 2000–2001

Lufta e Kosovës e preku drejtpërdrejt Luginën. Gjatë konfliktit dhe pas tij, shkruan ICG-ja, forcat serbe të sigurisë e të policisë e ngacmuan popullsinë shqiptare të Luginës, në disa raste duke torturuar e ekzekutuar civilë. Marrëveshja e Kumanovës e qershorit 1999 krijoi përgjatë vijës me Kosovën një brez pesë kilometra të gjerë, Zonën e Sigurisë Tokësore, ku ushtria jugosllave nuk mund të hynte dhe ku lejohej vetëm policia lokale serbe. Në këtë brez, në fillim të vitit 2000, nisën të organizoheshin grupet e vogla të Ushtrisë Çlirimtare të Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit, UÇPMB, me mbështetje nga elemente të UÇK-së brenda Kosovës.

Ushtria e re doli publikisht në Dobrosin, fshat i komunës, në janar 2000: luftëtarët e UÇPMB-së u paraqitën për herë të parë në varrimin e dy vëllezërve të vrarë, Isa dhe Shaip Saqipi. Në trevjetorin e vrasjes, në janar 2003, në Dobrosin u mbajt një tubim përkujtimor me banorë të Bujanocit, të Preshevës e të Gjilanit. Përleshjet u shtuan gjatë vitit. Më 13 tetor 2000 një minë kundërtank shpërtheu nën një automjet policie mes Tërnocit të Vogël e të Madh, duke vrarë dy policë serbë e duke plagosur nëntë të tjerë; më 22 nëntor BBC-ja raportoi se pranë Konçulit ishin gjetur trupat e katër policëve serbë. Në gjithë krahinën, sipas ICG-së, luftimet lanë rreth 100 të vrarë dhe 12.500 shqiptarë të larguar.

Fundi erdhi në Konçul. Deklarata e çmilitarizimit, e njohur si Marrëveshja e Konçulit, mban datën 20 maj 2001 dhe u nënshkrua nga komandanti i UÇPMB-së, me shefin e zyrës së NATO-s në Jugosllavi si dëshmitar. Teksti i saj thotë se shqiptarët e tri komunave kishin duruar vite diskriminimi e persekutimi nga qeveritë e mëparshme, se ndër arsyet që i shtynë të merrnin armët ishin keqtrajtimi dhe largimi i tyre nga institucionet, dhe se UÇPMB-ja e kishte tërhequr vëmendjen ndërkombëtare mbi gjendjen e tyre; tani ishte koha të liheshin armët e të kërkohej ndryshimi me mjete politike. Në këmbim, Beogradi u zotua për amnisti, kthim të refugjatëve, një polici shumetnike dhe përfshirje të shqiptarëve në institucionet nga të cilat ishin përjashtuar për dekada.

Më 24 maj, ditën e parë kur forcat jugosllave hynë në sektorin e fundit të zonës, policia serbe e sigurisë vrau Ridvan Qazimin, Komandant Lleshin, një nga komandantët më të njohur të UÇPMB-së, që e kishte mbështetur marrëveshjen; zyra serbe e shtypit në Bujanoc e konfirmoi vrasjen. Brenda pak ditësh forcat serbe morën pothuajse pa rezistencë pjesën më të madhe të zonës, sepse shumica e luftëtarëve ishin tërhequr. Varri i madh prej mermeri i Komandant Lleshit, mbi rrugën kryesore në hyrje të Tërnocit të Madh, me flamurin shqiptar që valon mbi të, shihej më 2007 nga serbët e Luginës si provokim i hapur, shënonte ICG-ja.

Komuna pas Konçulit

Në zgjedhjet komunale të 4 qershorit 2006 partitë shqiptare fituan 22 nga 41 ulëset e kuvendit të Bujanocit dhe, kundër këshillës së OSBE-së, formuan një qeverisje vetëm me shqiptarë. Punësimi në komunë nisi të pasqyronte përbërjen e popullsisë: më 2002 vetëm katër nga 120 punonjës komunalë ishin shqiptarë, kurse më 2007 ishin 58 nga 137. ICG-ja, që i dokumentoi këto shifra, nuk i kursen as shqiptarët: ndryshimi pati çmimin e vet, me shkarkimin e drejtorit serb të qendrës shëndetësore e të drejtuesve të tjerë, dhe mënyra e vrazhdë me të cilën shqiptarët e morën komunën nuk i ndihmoi punët. Raporti shënon edhe incidente që nuk i nderojnë: më 28 nëntor 2006 nxënës shqiptarë hoqën flamurin serb nga Qendra e Kulturës «Vuk Karaxhiq», hynë me forcë në ndërtesën e komunës përballë, rrahën portierin serb dhe varën flamurin shqiptar; sipas po këtij raporti, kisha ortodokse serbe e shekullit XIV pranë Tërnocit të Madh dëmtohej vazhdimisht nga banorë vendas shqiptarë dhe vetëm më 2007 u sulmua dy herë.

Pabarazia e shtetit mbeti e rëndë. Më 2006 Bujanoci, me 34 për qind serbë, mori për banor vetëm 32 për qind të investimit që Trupi Koordinues i qeverisë serbe bëri në Medvegjë; më 2007 qeveria po ndërtonte në Cepotin, pesë kilometra larg qytetit, një bazë të madhe ushtarake, ndërsa në Bujanoc jetonin mbi 3.500 refugjatë serbë nga Kosova. Shkolla ishte fusha ku ndryshimi dukej më qartë: nga mbi 1.400 nxënës të shkollës së mesme në Bujanoc, pak më shumë se 900 ishin shqiptarë dhe rreth 500 serbë; në qytet ishte hapur një shkollë e mesme e re në shqip, dhe në dhjetor 2006 u arrit marrëveshja për një kolegj mësuesish në Bujanoc, degë e Universitetit të Nishit, ku mësuesit shqiptarë të formoheshin në gjuhën e tyre; më 2007 programi ishte ende në pritje.

Opinioni i vitit 2025 i Komitetit Këshillimor të Këshillit të Evropës për pakicat kombëtare shënon, sipas përfaqësuesve shqiptarë, se papunësia në Bujanoc i kalon 40 për qindëshin; kujdesi spitalor, pranojnë autoritetet, gjendet vetëm në Vranjë, 20 kilometra larg. Mungojnë mësuesit shqiptarë, sepse Serbia nuk i njeh diplomat e Kosovës, dhe radioja e Bujanocit u privatizua e, pas largimit të gazetarëve shqiptarë, nuk ka më program në shqip; si shembull të mirë, Komiteti përmend klubin e basketbollit të qytetit, ku fëmijë shqiptarë, serbë e romë luajnë bashkë. Më 7 mars 2017 Bujanoci priti presidentin e Shqipërisë, Bujar Nishanin, në një vizitë që përfaqësuesit shqiptarë të komunës e quajtën historike; sipas agjencisë Beta, ishte vizita e parë e një presidenti të Shqipërisë në Serbi që nga viti 1948.

Katër regjistrime dhe një popull i fshehur

Më 1991 shumica e shqiptarëve e bojkotoi regjistrimin, dhe Enti Republikan i Statistikave i Serbisë botoi për Bujanocin e Preshevën vetëm vlerësime. Më 2002 morën pjesë: regjistrimi numëroi në komunë 23.681 shqiptarë (54,69 për qind), 14.782 serbë (34,14 për qind) dhe 3.867 romë (8,93 për qind). Kryetari shqiptar i komunës pretendonte më 2007 se, po të numëroheshin edhe 10.760 punëtorët shqiptarë në Europën Perëndimore, shqiptarët do të ishin 64 për qind e popullsisë. Më 2011 bojkotuan sërish, dhe vetë enti shënoi se mbulimi i komunës ishte i cunguar nga bojkoti: u numëruan vetëm 18.067 vetë, prej tyre 12.989 serbë, 4.576 romë dhe 244 shqiptarë.

Më 2022 shqiptarët u regjistruan. Krahasuar me vitin 2002, numri i serbëve ra me mbi katër mijë, ndërsa ai i shqiptarëve u rrit me afro dy mijë, prirje që ICG-ja e kishte parashikuar kur shkruante se serbët, me popullsi të plakur dhe me shanse shkollimi e pune në qytetet e mëdha të Serbisë, do të bëheshin në Bujanoc një pakicë gjithnjë e më e vogël. Por adresa ku numërohen mbetet e kontestuar. Komiteti Këshillimor i Këshillit të Evropës shkruan se ankesat e shqiptarëve për «pasivizimin» e adresave, pezullimin administrativ të vendbanimit të përhershëm, kanë të bëjnë sidomos me Bujanocin, Medvegjën dhe Preshevën, dhe se kush mbetet pa adresë rrezikon të humbasë të drejtën e votës e ka vështirësi të rinovojë dokumentet. Pas bojkoteve të 1991-shit e të 2011-s, çështja nuk është më vetëm nëse shqiptarët e Bujanocit numërohen, por edhe nëse u mbetet adresa ku të numërohen.