Kumanova

Kumanova shtrihet në një fushë të valëzuar rreth tridhjetë e pesë kilometra në verilindje të Shkupit, aty ku kodrat e Karadakut zbresin drejt udhës së vjetër për në Nish. Në komunën e qytetit shqiptarët janë sot një e katërta e banorëve; në fshatrat e Likovës, mbi të, janë pothuajse të gjithë. Emri i saj është shkruar dy herë me shkronja të mëdha në historinë e re shqiptare: më 1912, kur fshatrat shqiptare digjeshin buzë hekurudhës, dhe më 1999, kur në bazën ajrore të Kumanovës u nënshkrua marrëveshja që e nxori ushtrinë serbe nga Kosova.

Pse ka rëndësi

• Në mbrëmjen e 9 qershorit 1999, në bazën ajrore të Kumanovës, KFOR-i dhe qeveritë e Jugosllavisë e të Serbisë nënshkruan Marrëveshjen Teknike-Ushtarake, që u jepte forcave serbe njëmbëdhjetë ditë për ta lënë Kosovën — pa asnjë shqiptar si palë.
• Në pranverë e në verë të vitit 2001 fshatrat shqiptare të Likovës mbi Kumanovë — Vaksinca, Sllupçani, Likova, Matejça, Nikushtaku — u bënë fushëbetejë mes Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare dhe forcave maqedonase, deri në Marrëveshjen Kornizë të Ohrit të 13 gushtit 2001.
• Sipas regjistrimit të vitit 2021 të Entit Shtetëror të Statistikave, komuna e Kumanovës ka 98.104 banorë, nga të cilët 25.493 shqiptarë (26 për qind), ndërsa komuna fqinje e Likovës ka 22.308 banorë, 96,7 për qind shqiptarë.

Fusha, Karadaku dhe një emër i lënë nga kumanët

Qyteti rri mbi një degë të vogël të lumit Kriva, që derdhet në Vardar, në një rrafsh të thyer ku kalon udha kryesore mes Maqedonisë e Serbisë dhe hekurudha Selanik–Shkup–Nish–Beograd. Kjo udhë zbret nga qafa e Preshevës, zemra e asaj që sot quhet Lugina e Preshevës. Në perëndim ngrihen kodrat që në sllavisht quhen Skopska Crna Gora e shqip Karadak, nga turqishtja mal i zi: zgjatimi më lindor i Sharrit, i cili në anën tjetër mbyll këndin juglindor të Kosovës mbi Gjilanin. Noel Malcolm vëren se nëpër këto kodra kalon një kufi etnik mjaft i qartë mes shqiptarëve e maqedonasve. Emri i qytetit, sipas historianit Machiel Kiel, vjen nga kumanët, fisi turk kipçak që u vendos në këtë anë mes shekujve XII e XIII; në shekullin XIV Kumanova ishte ende fshat.

Kasaba osmane dhe fshatrat e Karadakut

Kumanova shfaqet për herë të parë në një regjistër osman të viteve 1517–1519, si fshat me nëntëmbëdhjetë shtëpi turke e tridhjetë e tre të krishtera. U bë kasaba kur Tatar Sinan Beu ngriti aty, në fillim të shekullit XVI, një xhami të madhe me kube, që Kieli e radhit ndër shembujt më të rëndësishëm të arkitekturës osmane në Maqedoni. Më 1570 regjistri numëronte pesëdhjetë e dy shtëpi myslimane, një pjesë e të konvertuarve rishtas, dhe nëntëmbëdhjetë të krishtera; Evlija Çelebiu, më 1665, gjeti qendër vojvodallëku e kadiluku të Sanxhakut të Shkupit, me 600 shtëpi me tjegulla, një teqe, një han e një hamam.

Shekujt e luftës e rrallën vendin. Pushtimi austriak i viteve 1689–1690 dhe shtypja osmane që e pasoi e dëmtuan rëndë krahinën. Në trazirat e fillimit të shekullit XIX, shkruan Kieli, fshatrat në perëndim të qytetit, drejt Karadakut, të islamizuara ngadalë që në shekullin XVI, e humbën gjysmën e popullsisë dhe u rimbushën me myslimanë shqiptarë të ardhur nga perëndimi. Më 1858 konsulli austriak Johann Georg von Hahn numëroi në qytet 680 shtëpi e rreth 3.500 frymë; hekurudha Selanik–Beograd, e vitit 1888, e ktheu në pazar të gjallë, dhe Sami Frashëri, në Kâmûs al-A'lâm, i jepte 4.500 banorë, dy xhami, një medrese e dy teqe.

Kumanova ishte edhe stacion i një rruge vuajtjeje. Kur Serbia dëboi në dhjetor 1877 myslimanët e luginës së Moravës, ku kishte pasur qindra fshatra shqiptare, një mësues serb i Leskocit kujtonte më vonë se anës rrugës, nga gryka e Gudelicës deri në Vranjë e Kumanovë, shiheshin kufoma fëmijësh të braktisur e pleq të ngrirë. Malcolm sjell vlerësimin e një studimi modern se ajo krahinë kishte mbi 110.000 shqiptarë.

1912: beteja në fushë dhe zjarret e fshatrave

Më 23 dhe 24 tetor 1912 Ushtria e Parë serbe, 132.000 burra sipas Malcolmit, e theu ushtrinë osmane në fushën e Kumanovës; Kieli e quan betejën që vendosi fatin politik të Maqedonisë. Për shqiptarët e krahinës fitorja e të tjerëve solli zjarrin. Një mik serb i Lev Trockit, që udhëtoi me tren për në Shkup pak ditë pas betejës, i tregoi se, kur iu afruan Kumanovës në muzg, fshatra të tëra shqiptare ishin bërë shtylla flakësh, larg, afër e buzë hekurudhës. Kryeipeshkvi i Shkupit, Lazër Mjeda, i dërgoi Vatikanit më 24 janar 1913 rrëfimin që një ushtar serb kishte bërë në famullinë e Kumanovës për sulmin mbi një fshat shqiptar: shtëpitë u dogjën, ata që dilnin nga flakët u vranë në prag, fëmijët me bajonetë. Korrespondenti danez Fritz Magnussen, i njohur për simpatitë e tij proserbe, telegrafoi, sipas Leo Freundlich-ut që e citon, se oficerët e ushtarët serbë vetë flisnin për 3.000 shqiptarë të vrarë mes Kumanovës e Shkupit. Konsulli austro-hungarez i Shkupit dëgjoi edhe se në Kumanovë, në vagonë bosh hekurudhe, ishin vrarë refugjatë turq, shumica gra e fëmijë, por informatori i tij nuk mundi ta vërtetonte. Krahina mbeti brenda mbretërisë serbe, më vonë jugosllave.

Nën Jugosllavi: partizanët, ikjet dhe qyteti që ndërroi fytyrë

Në Luftën e Dytë Botërore Kumanova ra nën pushtimin bullgar. Në shtator 1942 u formua në Kosovë njësiti i parë partizan krejt shqiptar, Zejnel Ajdini, dhe aksioni i tij i parë, sipas Malcolmit, qe sulmi i suksesshëm mbi një minierë pranë Kumanovës. Pas luftës qyteti u rrit si qendër e vogël industriale. Shumica e turqve të tij u shpërngulën në Turqi në vitet 1950, dhe vendet e tyre, shënon Kieli, i zunë menjëherë myslimanë shqiptarë. Ligji i tetorit 1995 për gjuhët, sipas Human Rights Watch, e radhiste Kumanovën ndër komunat ku shqipja do të përdorej krahas maqedonishtes. Me ndarjen territoriale të vitit 1996 Likova, me fshatrat e saj në shpatet e Karadakut, u nda nga Kumanova si komunë më vete, komuna shqiptare e trevës.

Qershor 1999: tenda në bazën ajrore

Kur fushata ajrore e NATO-s po mbyllej, bisedimet për tërheqjen serbe nga Kosova u zhvilluan në bazën ajrore të Kumanovës, në një tendë të madhe kamuflazhi ku delegacioni jugosllav largohej e kthehej pas telefonatave me Beogradin. Në mbrëmjen e 9 qershorit 1999 u nënshkrua aty Marrëveshja Teknike-Ushtarake, që historia e njeh si Marrëveshja e Kumanovës. Palë ishin KFOR-i dhe qeveritë e Republikës Federale të Jugosllavisë e të Serbisë; shqiptarët, për fatin e të cilëve bëhej fjalë, nuk ishin. Teksti u jepte forcave jugosllave njëmbëdhjetë ditë për ta lënë Kosovën dhe krijonte një brez sigurie prej pesë kilometrash brenda Serbisë. Të nesërmen, më 10 qershor, NATO-ja i pezulloi bombardimet dhe Këshilli i Sigurimit miratoi Rezolutën 1244; më 12 qershor hynë njësitë e para të KFOR-it, dhe më 20 qershor, kur tërheqja u konfirmua, NATO-ja i dha fund zyrtarisht fushatës ajrore.

2001: lufta në fshatrat e Likovës

Dy vjet më vonë lufta erdhi në vetë kodrat e Kumanovës. Ushtria Çlirimtare Kombëtare (UÇK), grupi i armatosur shqiptar që doli në shkurt 2001, thoshte se luftonte kundër diskriminimit sistematik të shqiptarëve; qeveria fajësonte radikalizmin e ardhur nga Kosova. Sipas provave që dëgjoi Tribunali i Hagës, rreth mesit të marsit konflikti kishte arritur në zonën e Kumanovës, deri te Likova, dhe rreth 3 majit luftëtarët hynë në Vaksincë e Sllupçan. Forcat maqedonase nisën dy ofensiva, në fillim e në fund të majit, me autoblinda, helikopterë luftarakë e artileri, dhe Kryqi i Kuq Ndërkombëtar nxori 187 civilë nga Llojani, Sllupçani, Vaksinca, Likova e Orizari.

Human Rights Watch fajësoi forcat qeveritare për shkatërrimin e katundit të vogël Runica si hakmarrje për sulmet e mëparshme të UÇK-së dhe për granatimin pa dallim të fshatrave ku, sipas qeverisë, rebelët i përdornin banorët si mburojë. Pas ofensivës së 22 majit në veri të Kumanovës, burrat shqiptarë që iknin nga luftimet u ndanë nga familjet dhe u çuan në stacionet policore të Shkupit e të Kumanovës, ku dhjetëra prej tyre u torturuan; shumë civilë zgjodhën shtigjet e malit drejt Kosovës. E njëjta organizatë dokumentoi edhe krimet e anës tjetër: në qershor luftëtarët e UÇK-së mbajtën arbitrarisht e torturuan tetë pleq serbë nga Matejça, me pushkatime të shtirura, dhe raportet e cituara nga Tribunali flasin për shtëpi maqedonase e serbe dhe një kishë të djegura në po atë fshat.

Më 24 qershor rreth 250 luftëtarë të UÇK-së në Haraçinë, afër Shkupit, u nxorën me përcjellje të KFOR-it drejt fshatrave të Likovës, dhe në gusht Sllupçani, Likova, Matejça e Nikushtaku mbeteshin ende në duart e UÇK-së. Lufta u mbyll me Marrëveshjen Kornizë të Ohrit, më 13 gusht 2001, dhe me dorëzimin e 3.875 armëve te NATO-ja. Çmimi mbeti në gurë: sipas Kielit, shumica e fshatrave myslimane të Likovës u shkatërruan dhe pjesa më e madhe e xhamive u dëmtuan. Brenda vetë qytetit, kujtonin banorët katërmbëdhjetë vjet më vonë, lufta e 2001-shit nuk solli përleshje të armatosura.

Maj 2015: Divo Naselje

Më 9 maj 2015 njësitë speciale të policisë nisën një operacion të armatosur në Divo Naselje, lagje shqiptare jo larg qendrës së qytetit, kundër një grupi që Ministria e Brendshme e quante terrorist dhe që, sipas saj, kishte hyrë në Maqedoni në fillim të majit, me drejtues shtetas të Kosovës, për të sulmuar institucionet e shtetit. Luftimet zgjatën dy ditë, më 9 e 10 maj. U vranë tetë policë dhe rreth tridhjetë e shtatë u plagosën. Për anën tjetër shifra ndryshoi: në ditët e para u fol për 14 të vrarë, dhe kështu shkroi edhe raporti vjetor i Amnesty International-it për vitin 2015, por më 17 maj Prokuroria Publike konfirmoi trupat e dhjetë pjesëtarëve të grupit; Komisioni Evropian dhe raporti i mëvonshëm i Amnesty-t numërojnë 18 të vrarë gjithsej. Rreth tridhjetë veta u dorëzuan dhe u akuzuan për terrorizëm; sipas Amnesty-t, disa prej tyre thanë se ishin rrahur në paraburgim, dhe Ministria i shpërfilli thirrjet për një hetim të pavarur. Komisioni Evropian shkroi në nëntor se ngjarjet e Kumanovës duheshin hetuar ende plotësisht.

Sipas Radios Evropa e Lirë, versioni qeveritar u prit me dyshim nga një pjesë e opinionit, në një vend të tronditur atë pranverë nga përgjimet e publikuara, ndërsa njerëzit në rrugët e lagjes së rrënuar këmbëngulnin se përleshja nuk do t'i prishte marrëdhëniet mes shqiptarëve e maqedonasve. Më 2 nëntor 2017 Gjykata Penale e Shkupit, në shkallë të parë, i shpalli fajtorë për terrorizëm 33 nga 37 të pandehurit shqiptarë, shtatë me burgim të përjetshëm e trembëdhjetë me nga 40 vjet, dhe liroi katër. Mbrojtja kishte ngulmuar se provat ishin të pamjaftueshme e rrethanore, dhe po atë vjeshtë kryeministri i ri ishte shprehur pro një rigjykimi.

Kumanova sot

Regjistrimi i vitit 2021 i Entit Shtetëror të Statistikave numëron në komunën e Kumanovës 54.741 maqedonas (55,8 për qind), 25.493 shqiptarë (26 për qind), 6.392 serbë, 2.795 romë dhe 7.616 banorë të regjistruar nga burime administrative pa përkatësi etnike. Vetë qyteti ka 75.051 banorë, nga të cilët 17.685 shqiptarë, ndërsa jashtë tij shqiptarët janë shumicë në Çerkez, Romanoc, Llopat, Bedinjë e Sopot. Në Likovë, 21.560 nga 22.308 banorët janë shqiptarë; fshati më i madh, Sllupçani, ka 3.654 banorë, e pas tij vijnë Matejça, Otllja, Likova, Llojani, Vaksinca, Orizari, Opaja e Nikushtaku. Robert Elsie, në fjalorin e tij historik të vitit 2010, i vlerësonte shqiptarët e Maqedonisë në Kumanovë në rreth një të katërtën e banorëve; regjistrimi i vitit 2021 e gjen peshën e tyre po aty. Nga kasabaja osmane mbetet Xhamia e Tatar Sinan Beut, që Kieli e quante qendrën e jetës islame të qytetit: lidhja e tij e gjallë me shekujt që e bënë Kumanovën.