Presheva

Presheva është qyteti kryesor shqiptar i Luginës së Preshevës, në jug të Serbisë, mes kufirit të Kosovës në perëndim dhe atij të Maqedonisë së Veriut në jug. Rri në qafën ku udha kryesore kalon nga lugina e Moravës drejt Maqedonisë, dhe kjo pozitë i ka caktuar fatin: kufi osman pas vitit 1878, pre e ushtrisë serbe më 1912, fqinjë e brezit të çmilitarizuar më 1999. Sipas regjistrimit serb të vitit 2022, mbi nëntë në dhjetë banorë të komunës janë shqiptarë; ata votuan më 1992 për autonomi me të drejtë bashkimi me Kosovën, kaluan nëpër luftën e viteve 2000–2001 dhe sot e qeverisin vetë komunën e tyre.

Pse ka rëndësi

• Presheva është komuna me peshën më të madhe shqiptare në Serbi: sipas regjistrimit të vitit 2022 të Entit Republikan të Statistikave, nga 33.449 banorë 31.340 janë shqiptarë, mbi gjysma e 61.687 shqiptarëve të numëruar në gjithë Serbinë.
• Më 1 dhe 2 mars 1992 shqiptarët e Preshevës, Bujanocit e Medvegjës votuan në një referendum për autonomi politike e territoriale me të drejtë bashkimi me Kosovën; as Beogradi, as bashkësia ndërkombëtare nuk e njohën.
• Lufta e viteve 2000–2001 në Zonën e Sigurisë Tokësore u mbyll me Marrëveshjen e Konçulit të majit 2001: çarmatimi i UÇPMB-së në këmbim të amnistisë, kthimit të refugjatëve, një policie shumetnike dhe përfshirjes së shqiptarëve në institucione.

Qafa e Preshevës

Presheva shtrihet në skajin jugor të luginës së sipërme të Moravës, një luginë relativisht pjellore mes maleve të larta në lindje dhe atyre më të ulëta në perëndim, që e ndajnë nga Kosova. Noel Malcolm e quan këtë vendkalim qafën e Preshevës, aty ku udha kryesore kalon nga Serbia në Maqedoni. Nëpër luginë kalojnë hekurudha kryesore veri–jug e Serbisë dhe Korridori X, rruga që lidh Europën Qendrore me Greqinë dhe me portin e Selanikut. Më 2007 Grupi Ndërkombëtar i Krizave (ICG) shkruante se vendosjet ushtarake serbe e trajtonin mbrojtjen e Preshevës, si duket, si përparësinë më të lartë mbrojtëse të vendit.

Në perëndim komuna ngjitet në Karadak, malësia që e ndan nga Gjilani në Kosovë dhe nga Kumanova në Maqedoni. Njëri prej fshatrave të saj është Seferi, ku lindi më 1847 Idriz Seferi, prijësi i Karadakut në kryengritjet e viteve 1910–1912; regjistrimi i vitit 2022 numëroi aty vetëm 87 banorë. Vetë qyteti kishte atë vit 14.219 banorë, në 3.182 ekonomi familjare me mesatarisht 4,47 anëtarë, ndërsa komuna, me gjithë fshatrat, 33.449. Robert Elsie e përshkruan qytetin si vend me shumicë dërrmuese shqiptare, ndërsa Bujanocin e Medvegjën si komuna të përziera.

Kazaja e 1878-s dhe pushtimi i 1912-s

Para vitit 1878 Presheva varej administrativisht nga Vranja. Kongresi i Berlinit e preu këtë hapësirë: Vranja kaloi te Serbia, ndërsa Presheva, Bujanoci dhe pjesa e epërme e Pçinjës mbetën osmane dhe u organizuan si kazaja e Preshevës, brenda sanxhakut të Prishtinës në Vilajetin e Kosovës; Ristovci u bë pikë kufitare mes dy shteteve. Luftërat e viteve 1870 dhe ndryshimet territoriale të 1878-s, shkruan Noel Malcolm, u dhanë autoriteteve serbe rastin t'i dëbonin në masë shqiptarët e luginës së Moravës në jug të Nishit; Robert Elsie numëron rreth 600 fshatra shqiptare të spastruara etnikisht në rajonet e Prokuplës, Vranjës e Nishit. Të mbijetuarit u vendosën në Kosovë e në Turqi, dhe një pjesë e muhaxhirëve zuri vend edhe në kazanë e Preshevës. Për qytetin, 1878-a do të thoshte një gjë: tani ishte kufi.

Sundimi osman këtu mbaroi në vjeshtën e vitit 1912. Pak muaj më parë, në kryengritjen e përgjithshme shqiptare të atij viti, Idriz Seferi kishte qenë ndër prijësit që morën nga osmanët Shkupin, Kumanovën, Gjilanin e Preshevën. Në tetor 1912 ai luftoi me mijëra vullnetarë kundër ushtrisë serbe në anët e Bujanocit, të Gollakut, të Llapit e të Kumanovës, por forcat serbe e morën Preshevën e Bujanocin dhe vazhduan drejt Kosovës.

Referendumi i marsit 1992

Diskriminimi i institucionalizuar i shqiptarëve të Luginës, shkruan ICG-ja, u thellua nga regjimi i Millosheviqit në fund të viteve 1980, në vitet kur Kosovës iu hoq autonomia. Kur Jugosllavia u shpërbë, shqiptarët e Preshevës u përgjigjën me votë. Pesë muaj pas referendumit të Kosovës të shtatorit 1991, më 1 dhe 2 mars 1992, ata mbajtën në Preshevë, Bujanoc e Medvegjë referendumin e tyre për autonomi politike e territoriale me të drejtë bashkimi me Kosovën. Burimet shqiptare e japin pjesëmarrjen rreth 98 për qind; ICG-ja shkruan se një shumicë dërrmuese shprehu dëshirën që kjo pjesë e Serbisë jugore t'i bashkohej Kosovës. Votimi nuk u njoh as nga Beogradi, as nga bashkësia ndërkombëtare. Krahina shpalli autonominë dhe themeloi një Kuvend për Autonomi Territoriale-Politike të shqiptarëve të saj.

Referendumi mbeti pika e referimit të politikës shqiptare të Luginës. Më 14 janar 2006 të gjithë këshilltarët komunalë shqiptarë të tri komunave miratuan një platformë që kërkonte decentralizim të gjerë dhe autonomi territoriale dhe, në rast se kufijtë e Kosovës do të ndryshonin, bashkimin e Luginës me të; dokumenti i referohej rezultatit të vitit 1992.

Zona e Sigurisë dhe UÇPMB-ja

Lufta e Kosovës e preku Preshevën drejtpërdrejt. Gjatë konfliktit dhe pas tij, shkruan ICG-ja, forcat serbe të sigurisë e të policisë e ngacmuan popullsinë shqiptare të Luginës, në disa raste duke torturuar e ekzekutuar civilë. Marrëveshja e Kumanovës e qershorit 1999 krijoi në anën serbe të vijës administrative një brez pesë kilometra të gjerë, Zonën e Sigurisë Tokësore, ku vetëm policia serbe me armë të lehta mund të patrullonte. Në këtë brez, në fillim të vitit 2000, nisën të organizoheshin grupet e vogla të Ushtrisë Çlirimtare të Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit, UÇPMB, me mbështetje nga elemente të UÇK-së brenda Kosovës. Deri në tetor 2000 raportoheshin rreth 50 përleshje me policinë serbe; në shkurt 2001 në zonë vepronin mbi një mijë kryengritës.

Më 12 mars 2001, pas tri ditësh bisedimesh me ndërmjetësim të NATO-s, të dyja palët nënshkruan një armëpushim të përkohshëm. Më 21 mars prokurorja e Tribunalit të Hagës shpalli se dhuna në jug të Serbisë plotësonte kriteret ligjore të konfliktit të armatosur dhe hapi hetim edhe për veprimtarinë e UÇPMB-së. Sipas ICG-së, luftimet e viteve 2000–2001 lanë rreth 100 të vrarë dhe 12.500 shqiptarë të larguar nga krahina.

Fundi erdhi në fshatin Konçul. Deklarata e çmilitarizimit, e njohur si Marrëveshja e Konçulit, mban datën 20 maj 2001; BBC-ja e raportoi nënshkrimin të hënën, më 21 maj. Me një zyrtar të NATO-s si dëshmitar, komandanti i UÇPMB-së u zotua ta çmilitarizonte, ta çmobilizonte, ta çarmatoste e ta shpërbënte ushtrinë, në këmbim të garancive për amnistinë e luftëtarëve, kthimin e refugjatëve, një polici shumetnike dhe përfshirjen e shqiptarëve në institucionet publike nga të cilat ishin përjashtuar për dekada. Vetë teksti i deklaratës thotë se shqiptarët e tri komunave kishin duruar vite diskriminimi e persekutimi dhe se UÇPMB-ja kishte arritur ta tërhiqte vëmendjen ndërkombëtare mbi gjendjen e tyre. Në fund të majit forcat jugosllave e serbe rimorën pjesën më të madhe të zonës, pothuajse pa rezistencë, sepse shumica e luftëtarëve ishin tërhequr.

Komuna që qeveriset vetë

Presheva është e vetmja nga tri komunat ku shqiptarët janë shumicë dërrmuese, dhe sipas ICG-së ata e kanë mbajtur prej kohësh qeverisjen komunale. Më 2007 ICG-ja gjente se punësimi në sektorin publik të qytetit pasqyronte afërsisht përbërjen e popullsisë: në kopshtet e fëmijëve 56 nga 64 punonjës ishin shqiptarë, në ndërmarrjen publike Moravia 41 nga 47, në Qendrën e Kulturës 28 nga 32. Diskriminimi tani matej me buxhet. Më 2006 Presheva, me 8,5 për qind serbë, mori për banor vetëm 35 për qind të investimit që Beogradi bëri në Medvegjë, ku serbët ishin 68 për qind; papunësia në Preshevë vlerësohej 60 për qind sipas shifrave qeveritare dhe rreth 70 sipas politikanëve shqiptarë. Ekonominë e mbanin gjallë ndërmarrjet e vjetra shoqërore dhe dërgesat e mërgimtarëve. Partitë shqiptare i bojkotuan zgjedhjet parlamentare të Serbisë që nga kryengritja e vitit 2000; vetëm në janar 2007, kur rregullat e reja i përjashtuan pakicat nga pragu prej 5 për qind, lista e shqiptarëve të Luginës mori 16.953 vota dhe fitoi një ulëse në Kuvendin e Serbisë.

Shtëpia e Kulturës e qytetit mban emrin e Abdulla Krashnicës; më 1999 ajo botoi një histori 407-faqëshe të kulturës shqiptare në Preshevë nga 1945 deri më 1995. Kujtesa e luftës mbetet e kontestuar. Në nëntor 2012, si pjesë e festimeve të Ditës së Pavarësisë, para ndërtesës së komunës u vendos një përmendore për luftëtarët e UÇPMB-së, e financuar nga një shoqatë e mërgatës në Zvicër. Beogradi tha se ishte ngritur në mënyrë të paligjshme nga këshilli komunal. Më 20 janar 2013 rreth 200 policë specialë serbë me maska e hoqën pllakën, mbi të cilën ishin gdhendur emrat e 27 luftëtarëve të rënë; të nesërmen të paktën dy mijë shqiptarë protestuan në Preshevë, ndërsa Shqipëria dhe Kosova e dënuan veprimin.

Tri regjistrime dhe një numër i kontestuar

Shqiptarët e Preshevës e kanë përdorur edhe regjistrimin e popullsisë si mjet politik. Më 1991 shumica e tyre e bojkotoi, dhe për Preshevën e Bujanocin enti serb i statistikave botoi vetëm vlerësime. Më 2002 morën pjesë, dhe regjistrimi numëroi në komunë 31.098 shqiptarë, 89,09 për qind e popullsisë, 2.984 serbë (8,55 për qind) dhe 322 romë. Më 2011 e bojkotuan sërish: përfaqësuesit e tyre thanë se formularët ishin shtypur vetëm në serbisht dhe me alfabet cirilik dhe se shteti nuk i kishte mbajtur detyrimet ndaj krahinës. Atë vit enti numëroi në komunë vetëm 3.080 vetë, prej tyre 416 shqiptarë dhe 2.294 serbë, dhe shënoi vetë se mbulimi ishte i cunguar nga bojkoti. Për dhjetë vjet, sipas Këshillit Kombëtar të Shqiptarëve, ky numër i vogël u keqpërdor në llogaritjen e buxheteve. Prapa këtyre shifrave rri një ndryshim i gjatë: në fund të Luftës së Dytë Botërore, shënon ICG-ja, në Preshevë serbët dhe shqiptarët jetonin afërsisht në numër të barabartë; serbët e vendit priren të shpërngulen drejt qyteteve të mëdha të Serbisë, ndërsa dërgesat e mërgimtarëve e mbajnë në vend popullsinë shqiptare.

Në regjistrimin e tetorit 2022, i pari në Serbi me pyetësorë elektronikë, partitë shqiptare u bënë thirrje qytetarëve të regjistroheshin. Rezultati zyrtar: 33.449 banorë në komunë, prej tyre 31.340 shqiptarë (93,7 për qind), 1.607 serbë dhe 219 romë. Edhe ky numër kontestohet. Enti numëroi sipas vendbanimit të zakonshëm: kush punon a jeton jashtë vendit prej një viti e më shumë nuk hyn te banorët e komunës, përveç kur kthehet në shtëpi të paktën tri herë në muaj, ndërsa të dhënat e terrenit u plotësuan me të dhëna nga regjistrat administrativë. Një qendër joqeveritare kërkimore nga Presheva thotë se mërgimtarët e krahinës, që punojnë jashtë por mbajnë shtetësinë dhe dokumentet serbe, duhej të ishin numëruar si banorë të komunave të Luginës. Mbi gjithë këtë rri pasivizimi i adresave, për të cilin komuna e Preshevës paralajmëroi para regjistrimit: Komiteti Këshillimor i Këshillit të Evropës për pakicat kombëtare shkruan në opinionin e vitit 2025 se kjo praktikë e pezullimit të adresave të përhershme prek sidomos Bujanocin, Medvegjën dhe Preshevën, dhe se kush mbetet pa adresë fshihet nga regjistri i komunës e nuk mund të rinovojë letërnjoftimin e pasaportën. Autoritetet serbe i thanë Komitetit se pasivizimi nuk prek regjistrimin e popullsisë dhe se nuk drejtohet kundër asnjë komuniteti; përfaqësuesit shqiptarë thonë se godet në mënyrë disproporcionale komunat e tyre. Kështu, edhe numri më i besueshëm që Presheva ka pasur prej njëzet vjetësh mbetet një numër i diskutuar.