Lugina e Preshevës: Kosova Lindore mes kufirit dhe fshirjes

Lugina e Preshevës është pjesa e botës shqiptare që mbeti brenda Serbisë kur u vizatuan kufijtë e Kosovës — një trekëndësh maleveje e fusha përgjatë rrjedhës së Moravës, ku tri komuna me shumicë a me peshë shqiptare, Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë, jetojnë ngjitur me Kosovën pa qenë brenda saj. Shqiptarët e quajnë me një emër që thotë gjithçka: Kosova Lindore. Kjo faqe është nyja kushtuar Luginës — jo si listë ankesash, por si kujtesë e një fije të rrjetit shqiptar që u pre nga një vijë kufiri dhe që sot fshihet ngadalë, jo me armë, por me stampa zyrtare.

Çfarë është Lugina e Preshevës

Lugina e Preshevës shtrihet në jugun e Serbisë, përgjatë pellgut të Moravës së Preshevës, e cila derdhet në Moravën e Jugut te Bujanoci — një korridor i vjetër natyror, ai i Moravës e Vardarit, që ka lidhur prej mijëra vjetësh Danubin me Egjeun (sot Korridori X dhe rruga E75). Rajoni përbëhet nga tri komuna: Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë. Sipas regjistrimit të vitit 2022, në to jetonin 80.877 banorë, prej të cilëve rreth 57.710 shqiptarë (71%), 17.001 serbë (21%) dhe afër 3.900 romë. Pesha shqiptare ndryshon nga komuna në komunë: në Preshevë shqiptarët janë 93,7% e popullsisë, në Bujanoc rreth 62%, ndërsa në Medvegjë — ku dikur ishin shumë më tepër — kanë rënë në pak mbi 14%. Kjo rënie nuk është rastësi demografike; ajo është pjesë e vetë historisë së Luginës.

Kosova Lindore që mbeti matanë

Ajo që e bën Luginën pjesë të historisë sonë nuk është një kufi në hartë — është kodi që e mban atë popull të lidhur me pjesën tjetër të trojeve: gjuha shqipe, besa, e drejta zakonore dhe një kujtesë e përbashkët me Kosovën fqinje. Deri më 1912 kjo tokë ishte administrativisht pjesë e Vilajetit të Kosovës, po ai vilajet që Lidhja e Prizrenit kërkoi ta mbante të tërë e të bashkuar. Kur perandoritë ranë dhe shtetet e reja ballkanike ndanë trojet mes tyre, vija u vendos ashtu që Presheva, Bujanoci e Medvegja mbetën jashtë asaj që më vonë do të bëhej Kosovë. Është i njëjti mekanizëm që i preu botës shqiptare edhe Çamërinë në jug: kufijtë nuk u vizatuan sipas njerëzve që jetonin aty, por sipas fuqisë së atyre që i vizatonin. Prandaj shqiptarët e këtushëm e quajnë veten të Kosovës Lindore — trashëgimtarë të së njëjtës tokë të lashtë dardane, të lënë vetëm në anën e gabuar të një vije.

Referendumi i vitit 1992

Kur Jugosllavia u shpërbë dhe Kosova shpalli republikën e vet paralele, shqiptarët e Luginës nuk qëndruan mënjanë. Më 1 e 2 mars 1992 ata organizuan një referendum: rreth 45 mijë votues të regjistruar u pyetën nëse donin autonomi për krahinën dhe të drejtën për t'iu bashkuar Republikës së Kosovës. Përgjigjja qe pothuajse njëzëri — afër 97% po. Beogradi e shpalli menjëherë antikushtetues dhe të pavlefshëm, ashtu siç kishte bërë me çdo shprehje vullneti të shqiptarëve në atë dekadë. Referendumi nuk solli asnjë ndryshim praktik, por la një dokument të qartë historik: vullneti i shprehur i një populli, i shkelur pa u dëgjuar. Në të gjithë historinë shqiptare, fati i Luginës — si ai i Çamërisë — u vendos gjithnjë në salla ku asnjë përfaqësues i saj nuk ishte ftuar.

Kryengritja e viteve 2000–2001

Pas luftës së Kosovës, tensioni i grumbulluar për një dekadë shpërtheu edhe në anën lindore të kufirit. Në fund të vitit 2000 u ngrit Ushtria Çlirimtare e Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit (UÇPMB), një formacion me disa qindra deri në rreth 1.500 luftëtarë, me synimin që të tri komunat t'i bashkoheshin Kosovës. Përleshjet u zhvilluan kryesisht brenda Zonës së Sigurisë Tokësore — një brez tampon pesë-kilometrash që NATO-ja kishte krijuar përgjatë kufirit administrativ. Kriza u mbyll me marrëveshje, jo me fitore ushtarake: më 21 maj 2001, në fshatin Konçul, u nënshkrua marrëveshja që parashikonte çmilitarizimin, demobilizimin dhe çarmatimin e UÇPMB-së, ndërsa pala serbe pranoi një amnisti me kusht për luftëtarët. Mbi 450 prej tyre kaluan përmes politikës "screen and release" të KFOR-it; komandanti Shefket Musliu u dorëzua ditët në vijim. Riintegrimi politik u ndërtua mbi të ashtuquajturin Plan Çoviç, sipas emrit të zyrtarit serb Nebojša Çoviç. Marrëveshja e ndali gjakderdhjen, por asnjë nga shkaqet e thella të pakënaqësisë nuk u zgjidh.

Fshirja administrative

Dhuna e viteve 2000 u shua; presioni ndaj Luginës vetëm ndryshoi formë. Në vend të armëve erdhi pasivizimi i adresave — një praktikë me të cilën shteti serb shpall se një qytetar shqiptar "nuk jeton më" në adresën e tij të përhershme dhe e fshin nga regjistri civil. Pasoja është zinxhir: pa adresë aktive nuk rinovohen dokumentet, nuk ushtrohet e drejta e votës, rrezikohen prona, pensione, kujdes shëndetësor e punësim. Sipas Nismës Rinore për të Drejtat e Njeriut, të paktën 3.370 shqiptarë të Luginës u hoqën nga lista zgjedhore ndërmjet viteve 2015 e 2022, ndërsa mbi 4.000 të tjerë në Medvegjë ishin çregjistruar tashmë në periudhën 2015–2019. Komiteti i Helsinkit në Serbi e ka cilësuar këtë "spastrim etnik me mjete administrative". Në nëntor 2024 Shqipëria e dënoi zyrtarisht praktikën, dhe në fillim të vitit 2026 u paraqit në Kongresin amerikan një projektligj për të vlerësuar diskriminimin ndaj shqiptarëve në Serbinë jugore. Kështu, rënia e peshës shqiptare në Medvegjë nga një komunitet i fortë në pak mbi 14% nuk lexohet më si thjesht largim ekonomik: një pjesë e saj është fshirje me stilolaps.

Kodi që mban

Do të ishte gabim ta shihje Luginën vetëm përmes humbjes. Ajo mbetet një komunitet i gjallë që e ruan kodin me kokëfortësinë e atyre që e dinë se gjuha është kufiri i fundit që nuk ta merr askush. Në Preshevë e Bujanoc mësimi zhvillohet në shqip, festohen datat kombëtare, dhe institucionet kulturore mbajnë gjallë lidhjen me Prishtinën e Tiranën. Panairi i Librit "Presheva" është kthyer në një urë të rregullt mes shkrimtarëve të Luginës, të Kosovës e të Preshevës historike — një pohim se libri, jo kufiri, e përcakton se ku fillon e ku mbaron një komb. Ngjitur me Luginën, në malësinë e Karadakut, kujtesa ruan ende figurën e Idriz Seferit, prijësit që mbrojti të njëjtat treva më shumë se një shekull më parë. Lugina e Preshevës na kujton një të vërtetë të thjeshtë të historisë sonë: rrjeti shqiptar shtrihej edhe këtu, matanë vijës që e caktoi dikush tjetër — dhe se ai mbahet i tërë jo nga hartat, por nga njerëzit që refuzojnë të fshihen.