Podujeva

Podujeva është qendra e Llapit, luginës së lumit me të njëjtin emër në skajin verilindor të Kosovës, mbi rrugën që zbret nga Nishi në Prishtinë. Rruga e ka bërë qytetin portë: më 1878 ushtria serbe hyri në Kosovë duke marrë Podujevën, në tetor 1944 fronti bullgar u ndal në afërsi të qytetit, dhe në mars 1999 tanket e njësitë paramilitare serbe hynë në qytet, ndërsa kodrat e Llapit mbanin UÇK-në. Nga kjo luginë doli Zahir Pajaziti, i kujtuar si komandanti i parë i UÇK-së. Sipas regjistrimit të Agjencisë së Statistikave të Kosovës të vitit 2024, komuna ka 70.975 banorë.

Pse ka rëndësi

• Podujeva rri mbi rrugën Nish–Prishtinë, të cilën një gjeneral britanik e përshkroi para Tribunalit të Hagës si damarin jetësor që e lidhte Kosovën me Serbinë; prandaj Llapi u bë njëkohësisht kështjellë e UÇK-së dhe objektiv i ofensivave serbe.
• Zahir Pajaziti, komandanti i parë i UÇK-së, u vra më 31 janar 1997 në një pritë të policisë serbe te Pestova, bashkë me nipin dhe zëvendësin e tij, Hakif Zejnullahun, dhe me Edmond Hoxhën; makina e tyre ruhet sot në Lladoc të Podujevës, në oborrin e bazës së parë të UÇK-së.
• Më 28 mars 1999, në një oborr në qendër të qytetit, pjesëtarë të njësisë paramilitare Shkorpionët qëlluan mbi 19 gra e fëmijë të familjeve Bogujevci, Duriqi dhe Llugaliu: 14 u vranë dhe pesë fëmijë mbijetuan me plagë të rënda.

Vindenisi: stacioni romak mbi lumin Llap

Llapi është luginë e mbyllur nga male, në tokën që në antikitet, si gjithë Kosova, u përkiste dardanëve. Dëshmia më e madhe e asaj kohe gjendet në Gllamnik, pranë lumit, ku shtrihet lokaliteti arkeologjik i Vindenisit. Regjistri i trashëgimisë kulturore të Kosovës e vendos në periudhën romake, nga shekulli I deri në IV, dhe në antikitetin e vonë, deri në shekullin VI. Gjeografi Ptolemeu në shekullin II dhe harta romake e njohur si Tabula Peutingeriana e shënojnë si stacion mbi rrugën që nga Lissusi, Lezha e sotme, çonte në Naissus, Nishin e sotëm; sipas regjistrit, mendohet paraprakisht se nga Vindenisi udha lidhte Ulpianën me Ad Fines, Banjën e sotme të Kurshumlisë.

Gërmimet e viteve 1980–1986 prekën vetëm 534 metra katrorë, rreth 2 për qind të lokalitetit, dhe megjithatë nxorën një mozaik të Orfeut që regjistri e quan unik në Ballkan e më gjerë, një sarkofag prej mermeri të bardhë që supozohet se peshon mbi tre tonë, enë qelqi dhe monedha të periudhës perandorake. Matjet gjeofizike të një ekipi gjerman e kosovar evidentuan një ndërtim 150 me 150 metra, me mure rreth pesë metra të trasha, që arkeologët e lexojnë paraprakisht si kështjellë garnizoni romak. Mozaiku i Orfeut ruhet ende në Muzeun Kombëtar të Beogradit dhe nuk i është kthyer Muzeut të Kosovës.

Nahija në skaj të perandorisë

Me fushatën osmane të vitit 1455 e gjithë Kosova ra nën sundimin e drejtpërdrejtë osman. Në dy shekujt e parë pjesa më e madhe e Kosovës lindore, bashkë me Prishtinën, i përkiste sanxhakut të Vushtrrisë, sipas Noel Malcolm-it, dhe Llapi ishte skaji i saj verilindor. Gjatë kryengritjes serbe të fillimit të shekullit XIX, kur çeta serbe depërtuan në veri të Kosovës dhe pashallarët e Kosovës luftuan kundër tyre më 1809, pashai i Prishtinës duket se ndoqi politikën e largimit të fshatarëve serbë nga Llapi, krahina e ndjeshme verilindore, dhe të zëvendësimit të tyre me shqiptarë.

Shtatë dekada më vonë rrota u kthye. Në dhjetor 1877 Serbia hyri sërish në luftë kundër osmanëve, e mori Nishin brenda shtatë javësh dhe hyri në Kosovë me dy kolona: e para e mori Podujevën, e dyta Gjilanin e Kaçanikun, dhe luftimet u ndalën vetëm me armëpushimin ruso-osman të 31 janarit 1878. Kongresi i Berlinit ia la Serbisë gjithë krahinën e Nishit, dhe Llapi u gjend buzë kufirit të ri. Nga ana tjetër e tij u dëbuan shqiptarët: deri në fund të vitit 1878 zyrtarët perëndimorë raportonin 60 deri në 70 mijë refugjatë shqiptarë nga Serbia të shpërndarë nëpër Vilajetin e Kosovës, dhe vetëm për Kosovën lindore vlerësimet e numrit të të vendosurve shkojnë nga 20 deri në 50 mijë. Këta ishin muhaxhirët.

1912: Llapi në kryengritje dhe para ushtrisë serbe

Në pranverën e vitit 1912, kur Hasan Prishtina përgatiste kryengritjen kundër xhonturqve, krerët e Llapit ishin ndër ata që i dhanë fjalën. Në kujtimet e tij ai rrëfen se, kur mbi 12 mijë kryengritës u shfaqën para Prishtinës, mes tyre ishin shqiptarët e rrethit të Prishtinës që, të prirë nga Isa Boletini, Xhemal bej Prishtina dhe Beqir aga Vulçitërni, i kishin mundur turqit në Llap e në Gollak. Deri në fund të korrikut kryengritësit kishin marrë Prishtinën, Mitrovicën, Vushtrrinë dhe Ferizajin.

Tre muaj më vonë erdhi pushtimi. Ushtria e Tretë serbe, 76 mijë burra, nisi më 16 tetor 1912 marshimin drejt Kosovës kundër rreth 16 mijë ushtarëve osmanë të çorganizuar. Një gazetar serb që ecte me ushtrinë dëshmoi se burrat e Boletinit, bashkë me ata të Idriz Seferit, bënë qëndresë të ashpër në verilindje të Kosovës. Serbët çanë duke shkatërruar fshatrat shqiptare që gjenin përpara, hynë në Prishtinë më 22 tetor dhe deri atëherë kishin humbur 1.448 të vrarë e të plagosur.

Lufta e Dytë: rekrutët që ikën dhe fronti që u ndal

Në pranverën e vitit 1943, kur gjermanët u përpoqën të rekrutonin shqiptarë si ndihmës në njësitë e tyre vendore, popullsia nuk tregoi zell, dhe në disa zona njerëzve iu kërcënua burgu nëse refuzonin. Nga 200 të ashtuquajtur vullnetarë të mbledhur në Podujevë dhe të nisur nën roje për në Vushtrri, pesëdhjetë ikën rrugës. Në vjeshtën e vitit 1944 Llapi u bë sërish vijë fronti: deri më 23 tetor forcat bullgare kishin arritur afër Podujevës, dhe për dy javë fronti mbeti pothuajse i palëvizur. Malcolm shënon se Grupi gjerman Scholz që e mbante atë vijë ndihmohej nga deri në 5.000 shqiptarë në zonën Prishtinë–Mitrovicë, dhe se qytetet e Kosovës lindore i morën forcat sovjetike e bullgare, me disa partizanë jugosllavë në radhët e tyre, vetëm pasi gjermanët ishin larguar; historiografia jugosllave do ta rrëfente më vonë si çlirim partizan me luftë.

Nën Jugosllavinë: 1968, 1981, 1989

Në Jugosllavinë socialiste Podujeva hyri në histori si qytet i protestës. Më 27 nëntor 1968, kur kërkesa për republikë u thirr për herë të parë në rrugët e Prishtinës, demonstrata më të vogla u mbajtën edhe në Gjilan, Ferizaj e Podujevë; ishin demonstratat e vitit 1968, ku u kërkua edhe universitet. Më 1 prill 1981 nxënës të shkollave të mesme të Podujevës erdhën në Prishtinë për t'u bashkuar me studentët, dhe brenda dy ditësh demonstratat e vitit 1981 u përhapën në vetë Podujevën, në Vushtrri, Gjilan, Gjakovë, Ferizaj e Mitrovicë. Në mars 1989, kur Kuvendi i Kosovës votoi ndryshimet kushtetuese që hapën rrugën e heqjes së autonomisë, përplasja me policinë në Podujevë qe veçanërisht e ashpër: Malcolm shënon se aty u përdorën armë zjarri nga të dyja palët.

Llapi i viteve ’90: komandanti i parë

Pas vitit 1989, ndërsa shumica e shqiptarëve ndiqte rrugën e qëndresës paqësore, në Llap u formua një nga bërthamat e para të armatosura. Human Rights Watch regjistroi për vitin 1996 një varg sulmesh rreth Podujevës kundër policëve dhe stacioneve të policisë serbe; në tetor, në një pritë në Surkish, u vranë një inspektor policie dhe një nëpunës i zyrës së punësimit. Udhëheqësit shqiptarë mohuan çdo lidhje me to dhe shumë shqiptarë i pandehën provokime, por një organizatë e panjohur, Ushtria Çlirimtare e Kosovës, i mori përsipër me letra të dërguara me faks në redaksi, dhe në verën e vitit 1997 një zëdhënës i saj deklaroi në Zvicër se organizata qëndronte pas disa vrasjeve të fundit të policëve serbë.

Njeriu i këtij rrjeti ishte Zahir Pajaziti, i lindur më 1962 në Turuçicë të Podujevës. Më 31 janar 1997 ai, nipi dhe zëvendësi i tij Hakif Zejnullahu dhe Edmond Hoxha, njëzet e dy vjeç, u vranë në një pritë të policisë serbe te Pestova, mbi rrugën Prishtinë–Mitrovicë, brenda komunës së Vushtrrisë. Emrat e vrasësve nuk diheshin ende më 2023. Lada e gjelbër në të cilën ranë ruhet nën xham në Lladoc të Podujevës, në shtëpinë e Zejnullahut, ku ishte baza e parë ushtarake e UÇK-së dhe ku nga viti 2015 qëndron një kompleks përkujtimor. Kur UÇK-ja u organizua në shtatë zona operative, Llapi u bë Zona Operative e Llapit.

Pranvera e vitit 1999: oborri i Bogujevcëve dhe ikja drejt Batllavës

Në Llap luftimet nisën në vjeshtën e vitit 1998. OSBE-ja shënon se kodrat në perëndim të qytetit ishin kështjellë e UÇK-së dhe se forcat serbe nisën ofensiva për të rimarrë fshatrat përreth që nga fundi i vitit 1998: pas vrasjes së një polici serb më 21 dhjetor, ushtria dhe policia sulmuan fshatrat pranë rrugës kryesore, dhe UÇK-ja ofroi armëpushim. Në janar ofensivat goditën Peranin, Llapashticën e Epërme dhe Bradashin, dhe deri në fillim të marsit, sipas Shoqatës Nëna Terezë, në komunë kishte 33 mijë të zhvendosur. OSBE-ja regjistroi në të njëjtën kohë edhe ndalime arbitrare që UÇK-ja bënte në kodrat e Llapit.

Më 20 mars vëzhguesit e OSBE-së u larguan, dhe pothuajse menjëherë nisi një javë operacionesh në Podujevë. Më 28 mars forcat serbe vranë te një kafene dy burra të moshuar, Hamdi Duriqin dhe Selmon Gashin. Pak më vonë, pjesëtarë të njësisë paramilitare serbe Shkorpionët, të bashkëngjitur me njësitë speciale antiterroriste të policisë dhe të dërguar për të pastruar pjesën e qytetit që ende nuk ishte nën kontroll serb, rreshtuan në oborrin e familjes Bogujevci 19 gra e fëmijë dhe qëlluan mbi ta. Katërmbëdhjetë vdiqën. Pesë fëmijë mbijetuan me plagë të rënda; dy prej tyre, atëherë trembëdhjetë e dymbëdhjetë vjeç, dëshmuan vite më vonë para gjyqtarëve. Tribunali i Hagës e dënoi më 2011 Vlastimir Đorđevićin, shefin e Sigurimit Publik në ministrinë serbe të Brendshme, që i kishte futur Shkorpionët në policinë rezervë dhe i kishte dërguar në Kosovë. Në apel, më 2014, dënimi u ul nga 27 në 18 vjet; për Podujevën, apeli hoqi vetëm vrasjen e dy burrave, sepse aktakuza fliste vetëm për gra e fëmijë, dhe la në fuqi dënimin për 14 gratë e fëmijët.

Rreth 21 marsit forcat serbe sulmuan fshatrat përreth, nga Bradashi e Dobratini te Llausha e Letanci. Deri në dhjetë mijë veta u strehuan në Dobratin, në rrëzë të maleve, derisa edhe ai ra në fund të prillit. Të tjerët ikën në jug e në lindje: drejt Batllavës e Tërnavës, që nga fundi i marsit u granatuan edhe ato, dhe drejt Herticës e Turuçicës, ku në gjysmën e parë të prillit dhjetëra mijëra të zhvendosur u mblodhën nën zjarrin e artilerisë. Kur Turuçica qëndroi e rrethuar dhjetë ditë në prill, u vendos që burrat të hanin një ditë po e një jo. Kolonat zbritën pastaj nëpër Orllan, në skajin lindor të liqenit të Batllavës, drejt Koliqit, në komunën e Prishtinës, ku forcat serbe i zunë në grackë dhe ku në një varg vrasjesh masive humbën jetën mbi njëqind veta. Human Rights Watch shënon se fshatrat rreth Podujevës u zbrazën pikërisht sepse i jepnin UÇK-së mbështetje logjistike: popullsi të tëra u dëbuan, për ta luftuar më lehtë guerilën.

Podujeva sot

Pas qershorit 1999 dhuna nuk u shua menjëherë; ndërroi shënjestër. Më 16 shkurt 2001, pranë Podujevës, një bombë goditi kolonën javore të autobusëve civilë që, me përcjellje të KFOR-it, çonte serbë nga Nishi në Graçanicë. Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së e quajti atë incidentin më të rëndë të periudhës, me dhjetë të vrarë e mbi dyzet të plagosur; Human Rights Watch, që më vonë numëroi njëmbëdhjetë të vrarë, e rendit ndër rastet më të rënda të dhunës kundër pakicave pas luftës.

Sipas regjistrimit të vitit 2024, komuna e Podujevës ka 70.975 banorë, e shtata në Kosovë: 70.071 shqiptarë, 752 ashkali, 56 romë dhe 15 serbë. Regjistrimi i vitit 2011, sipas komunës, kishte numëruar 88.499 banorë në 633 kilometrat katrorë të saj. Klubi i futbollit Llapi, ku në vitet ’70 hodhi hapat e parë Fadil Vokrri, mban emrin e luginës. Nga Gllamniku i Vindenisit te Lladoci i bazës së parë dhe te oborri i Bogujevcëve në qendër të qytetit, Podujeva ruan një histori që e ka parë Kosovën të hapej e të mbyllej si portë.