Kushtetuta e 1974-ës

Kushtetuta që i dha Kosovës gjithçka, veç emrit

Më 21 shkurt 1974, Jugosllavia socialiste miratoi kushtetutën e saj të katërt dhe të fundit — tekstin më të gjatë kushtetues në Evropë të kohës dhe kornizën juridike që do të përcaktonte statusin e Kosovës për një brez të tërë. Ajo kushtetutë e ngriti Krahinën Socialiste Autonome të Kosovës aq lart brenda federatës sa i dha pothuajse çdo atribut të një republike: kushtetutën e vet, kuvendin, gjyqësorin, bankën, presidencën dhe një zë të drejtpërdrejtë në vendimmarrjen federale. Gjithçka, përveç një gjëje — emrit "republikë" dhe të drejtave që fshiheshin pas tij. Pikërisht ai boshllëk midis fuqisë reale dhe emërtimit formal do të bëhej çarja nga e cila do të rridhte gjithë historia e mëvonshme e Kosovës.

Federata e decentralizuar e vitit 1974

Kushtetuta e vitit 1974 ishte kulmi i një logjike që Jugosllavia titiste e kishte ndjekur me dekada: shpërndarja e pushtetit larg qendrës, drejt republikave dhe krahinave. Ajo e riorganizoi Presidencën federale në një organ kolegjial prej nëntë anëtarësh — nga një për secilën prej gjashtë republikave dhe nga një për secilën prej dy krahinave autonome, Kosovës dhe Vojvodinës, plus kryetari i Lidhjes së Komunistëve — me një kryesim që rrotullohej. Sistemi i "delegatëve" e ndërtonte pushtetin nga poshtë lart, nga kuvendet komunale te ai federal. Ishte një arkitekturë e menduar për të mbajtur në ekuilibër një vend shumëkombësh pas Titos, i cili do të vdiste gjashtë vjet më vonë, në vitin 1980, duke ua lënë këtë kushtetutë si testament institucional.

Dy krahina me atributet e një republike

Në letër, Kosova mbetej krahinë brenda Republikës Socialiste të Serbisë. Në praktikë, kushtetuta e vitit 1974 e bëri atë njësi federale në gjithçka veç titullit. Kosova fitoi kushtetutën e vet krahinore, Kuvendin e vet, Gjykatën Kushtetuese dhe Gjykatën Supreme, Bankën Kombëtare të krahinës dhe mbrojtjen territoriale. Mori përfaqësim të drejtpërdrejtë në të gjitha organet federale — përfshirë vendin e vet në Presidencën nëntëkrerëshe të vendit — jashtë çdo ndërmjetësimi të Beogradit. Territori i saj nuk mund të ndryshohej pa pëlqimin e Kuvendit të Kosovës, dhe krahina gëzonte një të drejtë vetoje ndaj vendimeve të vetë Serbisë. Për herë të parë, shqiptarët e Kosovës kishin një kornizë juridike ku fati i tyre vendosej, në masë të madhe, nga institucionet e tyre.

Vija e hollë juridike: kombe kundër kombësive

Por brenda kësaj arkitekture rrinte një asimetri që do të përcaktonte gjithçka. Kushtetuta jugosllave e njihte të drejtën e vetëvendosjes, deri në shkëputje, vetëm për "kombet" e Jugosllavisë — dhe kombet ishin republikat. Shqiptarët klasifikoheshin si "kombësi", jo si "komb" shtetformues, sepse shteti-amë i tyre, Shqipëria, ndodhej jashtë federatës. Kjo do të thoshte se Kosova, sado fuqi reale të mbante, nuk kishte të njëjtën të drejtë juridike për t'u ngritur në republikë të plotë apo për t'u shkëputur. E njëjta kushtetutë që i dha Kosovës institucionet e një republike ia mohoi statusin dhe të drejtat përfundimtare të saj. Nga kjo çarje do të ushqeheshin të dyja pakënaqësitë e mëvonshme: kërkesa shqiptare "Kosova Republikë" dhe ankesa serbe se krahinat po e zbraznin Serbinë nga brenda.

Lulëzimi i një dekade

Dekada që pasoi vitin 1974 mbetet, sipas shumë historianëve, periudha më e mirë e Kosovës brenda Jugosllavisë. Mbi bazën e autonomisë së re lulëzoi një jetë institucionale shqiptare që më parë kishte qenë e paimagjinueshme: Universiteti i Prishtinës, i themeluar në vitin 1970 dhe i konsoliduar nën autonominë, u bë qendra e një arsimi të lartë në gjuhën shqipe; u ngrit Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës; lulëzuan shtypi, botimet, teatri dhe televizioni në shqip; flamuri dhe simbolet kombëtare gjetën një hapësirë të ligjshme. Një brez i tërë u shkollua në gjuhën e vet, brenda institucioneve të veta — përvojë që, kur autonomia u hoq një dekadë më vonë, do të bëhej vetë baza mbi të cilën shqiptarët ndërtuan shtetin e tyre paralel.

Nga zbrazja te heqja

Ekuilibri filloi të plaste në fillim të viteve '80. Protestat studentore të vitit 1981, që kërkonin "Kosova Republikë", u shtypën ashpër dhe u përdorën në Beograd si dëshmi se autonomia e vitit 1974 kishte shkuar shumë larg. Kah fundi i dekadës, ngritja e Sllobodan Millosheviqit e ktheu këtë ndjesi në program politik. Mes viteve 1987 dhe 1989 u shtruan dhjetëra amendamente kushtetuese që synonin t'ia rikthenin Serbisë kontrollin mbi krahinat. Më 28 mars 1989, nën presion dhe në praninë e forcave të rendit, Kuvendi i Kosovës "miratoi" ndryshimet që hoqën në thelb autonominë e dhënë nga kushtetuta e vitit 1974. Në shtator 1990, kushtetuta e re e Serbisë e mbylli përfundimisht kornizën. Kështu, e njëjta autonomi që ishte dhënë me ligj u hoq me ligj — një zbrazje juridike që i hapi rrugën çdo gjëje që erdhi pas.

Kuptimi i një teksti të harruar

Kushtetuta e vitit 1974 rrallë përmendet me emër sot, por ajo është pika zero e gjithë historisë bashkëkohore të Kosovës. Ajo është masa juridike ndaj së cilës matet çdo pretendim i mëvonshëm: kur shqiptarët e Kosovës thoshin se u ishte marrë diçka që u takonte, ajo diçka ishte pikërisht statusi i vitit 1974. Heqja e tij në vitin 1989, deklarata e korrikut 1990, Kushtetuta e Kaçanikut, shteti paralel i Rugovës — të gjitha janë përgjigje ndaj humbjes së asaj kornize. Ironia qëndron në thelbin e saj: ishte një kushtetutë që i dha Kosovës fuqinë e një republike duke i mohuar emrin, dhe pikërisht kjo gjysmë-e drejtë, kjo autonomi e madhe por e pambrojtur nga çdo garanci përfundimtare, e la Kosovën të ekspozuar ndaj ditës kur dikush do të vendoste thjesht t'ia hiqte.