Universiteti i Tiranës: shkolla që rrëzoi regjimin i cili e ngriti

Në shtator të vitit 1957, në një Tiranë ku shumica e të rriturve ende kishin mësuar të lexonin si të rritur, u përurua institucioni i parë universitar i shtetit shqiptar. Universiteti Shtetëror i Tiranës nuk lindi nga një traditë e vjetër akademike — Shqipëria nuk kishte pasur kurrë një universitet — por nga një vendim i Këshillit të Ministrave që bashkoi gjashtë institute të shkëputura në një trup të vetëm. Ishte njëkohësisht një arritje kombëtare dhe një vegël e regjimit: shkolla që do të prodhonte kuadrot e diktaturës. Tridhjetë e tre vjet më vonë, po nga konviktet e saj, do të nisej lëvizja që e rrëzoi atë diktaturë. Historia e Universitetit të Tiranës është historia e një kombi që u shkollua vonë dhe që, sapo u shkollua, kërkoi llogari.

Pse ka rëndësi

• Me vendimin nr. 207 të Këshillit të Ministrave, më 30 maj 1957 institutet e larta ekzistuese u shkrinë në Universitetin Shtetëror të Tiranës; përurimi zyrtar u bë më 15 shtator 1957.
• Rektori i parë ishte Zija Këlliçi; në vitin e parë akademik 1957–1958 universiteti kishte 3.613 studentë, të cilët mund të diplomoheshin në pesëmbëdhjetë degë.
• Rrënja e tij nuk është viti 1957 por viti 1947, kur u ngrit Instituti i Shkencave — ku punonte Sabiha Kasimati, biologia e parë shqiptare, e pushkatuar pa gjyq më 1951.
• Deri atëherë një diplomë merrej vetëm jashtë vendit — në Stamboll, Athinë, Grac, Romë, më vonë Moskë e Leningrad; tridhjetë e tre vjet pas themelimit, nga konviktet e tij nisi lëvizja që rrëzoi diktaturën.

Fillesat: Instituti i Shkencave, 1947

Rrënja e universitetit nuk është viti 1957 por viti 1947, kur u ngrit Instituti i Shkencave — bërthama e parë e kërkimit shkencor të organizuar në Shqipëri, e cila më vonë do të bëhej Akademia e Shkencave. Rreth tij dhe rreth instituteve të larta që u hapën një nga një — pedagogjik, politeknik, mjekësor, bujqësor, ekonomik, juridik — u mblodh brezi i parë i studiuesve shqiptarë me formim modern. Ishte një brez i shkurtuar: Sabiha Kasimati, biologja e parë shqiptare, punonte pikërisht në Institutin e Shkencave kur u pushkatua pa gjyq më 1951. Dija u ngrit dhe u ther në të njëjtin dhjetëvjeçar.

30 maj 1957: gjashtë institute bëhen një

Me vendimin nr. 207 të Këshillit të Ministrave, më 30 maj 1957, institutet e larta ekzistuese u shkrinë në një institucion të vetëm: Universiteti Shtetëror i Tiranës. Përurimi zyrtar u bë më 15 shtator 1957. Rektori i parë ishte Zija Këlliçi, me Kolë Papariston zëvendësrektor për shkencën dhe Hasan Dumën zëvendësrektor për mësimin. Në vitin e parë akademik 1957–1958 universiteti kishte 3.613 studentë, të cilët mund të diplomoheshin në pesëmbëdhjetë degë.

Shifra duket e vogël sot; në kontekstin e vet ishte një kthesë. Deri atëherë, kush donte një diplomë duhej ta merrte jashtë — në Stamboll, në Athinë, në Grac, në Romë, më vonë në Moskë e Leningrad — dhe kthimi i tij varej nga politika e ditës. Për herë të parë, një shqiptar mund të bëhej mjek, jurist a filolog pa e lënë vendin.

Shkolla e një kombi që sapo kishte mësuar të shkruante

Universiteti u ngrit mbi një popullsi që dilte nga analfabetizmi masiv. Kjo i dha atij një peshë që universitetet e vendeve me traditë të gjatë nuk e njohin: katedrat e tij ishin, njëkohësisht, edhe institucionet qendrore të kulturës kombëtare. Filologjia shqiptare, historiografia, e drejta dhe mjekësia u kodifikuan brenda tij. Brezi i studiuesve që kishte nisur te Instituti i Shkencave — mes tyre gjuhëtarë e historianë si Eqrem Çabej dhe Aleks Buda — kaloi punën e vet shkencore ndërmjet universitetit dhe akademisë. Nga auditorët e tij dolën edhe emrat që do ta përfaqësonin letërsinë shqipe jashtë kufijve: Ismail Kadareja u diplomua në Fakultetin e Historisë e të Filologjisë më 1958, pra me brezat e parë të universitetit.

Çmimi ishte i njohur. Programet, bibliografitë dhe emërimet kalonin nëpër filtrin ideologjik të partisë; degë të tëra të mendimit ishin thjesht të ndaluara; dhe pedagogë u pushuan, u internuan a u burgosën sipas lëkundjeve të linjës. Universiteti ishte i vërtetë dhe i censuruar në të njëjtën kohë — një kontradiktë që do të shpërthente vetëm kur regjimi filloi të lëkundej.

Emri i diktatorit, 1985

Pas vdekjes së Enver Hoxhës më 1985, institucionit iu vu emri i tij: Universiteti i Tiranës «Enver Hoxha». Ishte një akt i zakonshëm i kultit të personalitetit, por me një pasojë të paparashikuar: e lidhi emrin e diktatorit me vendin ku mblidhej pjesa më e re, më e shkolluar dhe më e pakënaqur e shoqërisë. Pesë vjet më vonë, ai emër u bë objekti i parë konkret i kërkesave studentore.

8 dhjetor 1990: nga konviktet te sheshi

Lëvizja nisi nga një gjë e vogël. Në mbrëmjen e 8 dhjetorit 1990, në Qytetin Studenti, u ndërprenë dritat në konvikte. Protesta për kushtet u shndërrua brenda orësh në një grumbullim politik: rreth treqind studentë dolën nga konviktet dhe kërkuan takim me Ramiz Alinë. Brenda pak ditësh kërkesat u bënë të hapura — pluralizëm politik, liri e organizimit, heqja e emrit të Enver Hoxhës nga universiteti.

Më 11 dhjetor 1990, pas bisedimeve me përfaqësuesit e studentëve, udhëheqja pranoi pluralizmin politik. Të nesërmen, më 12 dhjetor 1990, u themelua Partia Demokratike — partia e parë opozitare pas dyzet e pesë vjetësh. Vendi që kishte prodhuar kuadrot e sistemit prodhoi edhe fundin e tij.

Greva e urisë, 18–20 shkurt 1991

Pluralizmi nuk e mbylli çështjen e emrit. Më 18 shkurt 1991 studentët nisën një grevë urie në Qytetin Studenti me një kërkesë të vetme e simbolike: emri i diktatorit të hiqej nga universiteti. Greva zgjati tri ditë e dy net; nisi me më pak se njëqind veta dhe u rrit në gjashtë-shtatëqind studentë e mbështetës. Më 20 shkurt 1991, ndërsa greva vazhdonte, qytetarët në Sheshin «Skënderbej» rrëzuan shtatoren prej bronzi të Enver Hoxhës. Po atë ditë udhëheqja e partisë pranoi heqjen e emrit. Institucioni u kthye në Universiteti i Tiranës, emërtim i rifiksuar zyrtarisht më 1992.

Data 8 dhjetor mbahet që atëherë si Dita e Rinisë — një festë kombëtare që, ndryshe nga shumica, nuk e shpiku shteti për vete.

Pas 1991: ndarjet dhe masiviteti

Universiteti i vetëm i epokës socialiste u nda. Me vendimin nr. 215 të 15 korrikut 1991, fakultetet inxhinierike u shkëputën dhe formuan Universitetin Politeknik të Tiranës. Në janar 2013, Fakulteti i Mjekësisë dhe ai i Shkencave Mjekësore Teknike u shkëputën për të krijuar Universitetin e Mjekësisë. Sot Universiteti i Tiranës numëron tetë njësi kryesore, rreth 174 programe në tri ciklet e studimit, mbi 900 pedagogë dhe afërsisht 35 mijë studentë — institucioni publik më i madh i vendit.

Nga radhët e pedagogëve të tij dolën edhe figura të jetës publike të pas-1991-shit: Rexhep Meidani, fizikan dhe profesor i Fakultetit të Shkencave të Natyrës, u bë President i Republikës më 1997. Përvoja e brezit që u rrit rreth dhjetorit 1990 hyri edhe në letërsinë ndërkombëtare, mes të tjerash te libri «Free» i Lea Ypit.

Çatia që u ngrit vonë

Shqipëria e priti universitetin e vet gati gjysmë shekulli pas pavarësisë — një vonesë që nuk ishte aksident, por pjesë e së njëjtës histori mohimi që e la kombin pa institucione të veta dijeje deri vonë, në të dyja anët e kufirit: Instituti Albanologjik i Prishtinës u themelua më 1953 dhe u mbyll me dhunë dy vjet më pas; Tirana e hapi universitetin e saj më 1957. Kur çatia më në fund u ngrit, nën të u shkollua brezi që kërkoi llogari nga vetë ndërtuesit e saj. Universiteti i Tiranës mbetet dëshmia më e drejtpërdrejtë se arsimi nuk mbetet kurrë vetëm mjet i pushtetit që e ngre: ai prodhon njerëz që mendojnë, dhe njerëzit që mendojnë përfundojnë duke e matur pushtetin me masën e vet.