Aksioni i armëve 1955-56

Në dimrin e viteve 1955-1956, pushteti jugosllav hyri shtëpi më shtëpi në Kosovë për të "mbledhur armët". Preteksti ishte siguria publike. Praktika ishte një fushatë e gjerë dhune shtetërore ndaj popullsisë shqiptare: dosje të hapura me dhjetëra mijëra, torturë sistematike, burgime, dhe familje që blinin armë vetëm për të pasur diçka për të dorëzuar.

Përmbajtja6 pjesë

1. Urdhri dhe aparati
2. Si punonte
3. Dhuna
4. Zgjerimi jashtë Kosovës
5. Rruga për në Turqi
6. Fundi dhe kujtesa

Pse ka rëndësi

Sepse ky është kapitulli që shpjegon dy dekada. Aksioni i armëve nuk ishte incident; ishte metoda e epokës së Rankoviqit e zbatuar në shkallë masive, dhe pasojat e tij — frika, dosjet, dhe vala e shpërnguljes drejt Turqisë — përcaktuan jetën shqiptare nën Jugosllavi deri në vitin 1966. Kur më vonë u kërkua shpjegim pse Kosova u zbraz nga dhjetëra mijëra banorë brenda pak vitesh, përgjigjja nis këtu.

Urdhri dhe aparati

Aksioni u organizua përmes forumeve të Lidhjes së Komunistëve në nivel federativ, republikan serb dhe krahinor. Zbatimin e mbikëqyri aparati i sigurimit shtetëror nën Aleksandër Rankoviqin. Përbërja e atij aparati në Kosovë ishte vetë pjesë e problemit: sipas dokumentimit të historiografisë shqiptare, rreth 9 për qind e kuadrit të sigurimit ishin shqiptarë, ndërsa 91 për qind serbë e malazezë. Popullsia që kontrollohej dhe forca që e kontrollonte nuk flisnin as të njëjtën gjuhë.

Si punonte

Logjika e aksionit ishte e mbyllur dhe e pashpëtim. Çdo familje shqiptare supozohej se fshihte armë. Dorëzimi provonte fajin; mosdorëzimi provonte fshehjen. Familjet që nuk kishin asgjë për të dorëzuar — sepse nuk kishin armë — detyroheshin ta zgjidhnin problemin duke blerë një. Burime të kohës përshkruajnë raste ku shtëpi të tëra shitën bagëtinë për të siguruar një pushkë e për ta dorëzuar, me shpresën se torturat do të pushonin. Një grua shiti lopën e familjes për ta shpëtuar burrin nga rrahja e radhës.

Dhuna

Metodat e dokumentuara nga historiografia shqiptare përfshijnë rrahje e kamxhik, zhytje në ujë të ftohtë gjatë dimrit, mbajtje në dhoma të akullta dhe — në rastet më ekstreme — futjen e kokës së të burgosurit në sobë të ndezur. Mes emrave të viktimave që kujtesa e ka ruajtur janë Avni Duraku, që vdiq në bodrumin e policisë; Zenun Xhafa, i vdekur pasi iu fut koka në sobë; Tahir Shabani dhe Tahir Tahiri, të vdekur pas rrahjeve në Selac; dhe Jetullah Sali Kuqi, i torturuar për vdekje në Suharekë. Fshatrat që përmenden më shpesh në dëshmi janë Ponosheci, Molliqi, Brovina, Logja, Isniqi, Vrella, Rakoshi, Krusha, Kllokoti, Shala, Skenderaj, Shushica, Selaci dhe Dumoshi.

Çfarë është e numëruar dhe çfarë jo

• Shifra të regjistruara: 22 038 dosje të hapura kundër popullsisë shqiptare, prej tyre 240 kundër personaliteteve të njohura; mbi 100 të torturuar; mbi 2 000 shqiptarë të futur në burgun e Nishit gjatë periudhës.
• Vlerësime, jo regjistra: burimet flasin për "disa mijëra" të rrahur dhe "dhjetëra mijëra" të terrorizuar — përmasa, jo numërim.
• Ende e hapur: dokumentimi i plotë arkivor. Arkivat e sigurimit jugosllav për këtë periudhë nuk janë hapur, dhe shumë nga dëshmitë e mbledhura janë gojore, të regjistruara dekada më vonë.

Zgjerimi jashtë Kosovës

Më 22 shkurt 1956, sekretari republikan serb i punëve të brendshme Vojin Lukiq urdhëroi shtrirjen e aksionit edhe jashtë kufijve të Kosovës — në Vranjë, Leskovc, Prokuplë, Krushevc e vise të tjera me popullsi shqiptare. Direktiva e përcaktonte shprehimisht objektin: qytetarët e kombësisë shqiptare. Kjo është arsyeja pse aksioni lexohet sot si masë etnike dhe jo si operacion sigurie: kriteri nuk ishte dyshimi, ishte kombësia.

Rruga për në Turqi

Në vitet që përkojnë me aksionin, shpërngulja e shqiptarëve drejt Turqisë u shumëfishua: rreth 17 mijë veta më 1954, 51 mijë më 1955, 54 mijë më 1956 dhe 57 mijë më 1957. Korrelacioni është i ashpër dhe historiografia shqiptare e lexon si lidhje shkakësore — presioni krijoi ikjen. Ajo lidhje mbetet interpretim i bazuar në përkim kohor dhe dëshmi, jo në një urdhër të gjetur që e thotë atë. Ajo që nuk kontestohet është se familjet që ikën nuk po zgjidhnin një vend më të mirë; po largoheshin nga një dimër i caktuar.

Fundi dhe kujtesa

Aksioni u fashit, por epoka që e prodhoi vazhdoi edhe një dekadë. Ajo mori fund vetëm më 1966, kur Plenumi i Brionit rrëzoi Rankoviqin — dhe pikërisht atëherë, me aparatin e zbutur, filluan hetimet për torturat e viteve '50. Në kujtesën publike aksioni i armëve zë më pak vend sesa masakrat e mëdha, sepse dhuna e tij ishte kapilare: derë më derë, familje më familje, pa një datë të vetme për t'u përkujtuar. Por ishte pikërisht ajo formë — e ngadaltë, e përditshme, e pafund — që e bëri të paharrueshme për brezin që e jetoi.