Universiteti i Prishtinës

Universiteti i Prishtinës u themelua me ligjin që Kuvendi krahinor i Kosovës miratoi më 18 nëntor 1969 dhe mbajti kuvendin e vet themelues më 13 shkurt 1970, me katër fakultete dhe me qëllimin që brezi i 1968-ës e kishte shkruar në parulla: arsim i lartë i plotë për shqiptarët e Kosovës, në gjuhën e tyre. Për dy dekada ai farkëtoi inteligjencën kosovare. Më 1991 regjimi i Beogradit i nxori studentët dhe pedagogët shqiptarë nga ndërtesat e universitetit, dhe ky mbijetoi tetë vjet nëpër shtëpi private e garazhe, derisa u kthye në kampusin e tij pas luftës së 1999-ës.

Përmbajtja8 pjesë

1. Nga degët e Beogradit te parullat e 1968-ës
2. Themelimi: 18 nëntor 1969 – 15 shkurt 1970
3. Dhjetëvjeçari i rritjes dhe çmimi i saj
4. Marsi i 1981-shit: nga mensa te gjendja e jashtëzakonshme
5. 1990–1991: universiteti nën masat e dhunshme
6. Universiteti nëpër shtëpi (1991–1999)
7. 1 tetori 1997: marshimi për ndërtesat
8. Lufta, kthimi dhe emri i Hasan Prishtinës

Pse ka rëndësi

• Ishte institucioni që i dha Kosovës arsim të lartë të plotë në shqip; para tij ekzistonin vetëm disa fakultete të ngritura si degë të Universitetit të Beogradit, i pari prej të cilëve, Fakulteti Filozofik, ishte hapur më 30 tetor 1960.
• Tri lëvizjet e mëdha studentore të Kosovës janë të lidhura me të: ajo e nëntorit 1968 e kërkoi themelimin e tij, ajo e marsit 1981 nisi nga mensa e tij, ajo e 1 tetorit 1997 marshoi për t'u kthyer në ndërtesat e tij.
• Pas dëbimit të vitit 1991 u bë shtylla e arsimit paralel: trembëdhjetë fakultete e shtatë shkolla të larta e vazhduan mësimin në rreth 250 objekte private, pa laboratorë, pa biblioteka e pa konvikte.

Nga degët e Beogradit te parullat e 1968-ës

Para vitit 1970, arsimi i lartë në Kosovë ishte një grusht fakultetesh të ngritura si degë të Universitetit të Beogradit. I pari ishte Fakulteti Filozofik, i themeluar më 30 tetor 1960, me katedrat e albanologjisë, të shkencave natyrore e të gjuhëve. Më 20 tetor 1961 u hap Shkolla e Lartë Teknike dhe më 9 nëntor 1965 Fakulteti Teknik. Në prill 1968, Katedra e Gjuhës dhe e Letërsisë Shqipe e Fakultetit Filozofik organizoi bashkë me Institutin Albanologjik Konsultën gjuhësore të Prishtinës, e cila vendosi që shqiptarët në Jugosllavi të përdornin në jetën publike të njëjtën gjuhë letrare e të njëjtin drejtshkrim si në Shqipëri. Gjuha kishte zgjedhur normën e saj; i mungonte ende shtëpia.

Më 27 nëntor 1968, kur në rrugët e Prishtinës u dëgjua për herë të parë kërkesa për Republikën e Kosovës, ndër parullat e demonstratave të 1968-ës ishte edhe kërkesa për universitet. Përgjigjja e Beogradit qe më pajtuese se në çdo kohë tjetër të dy dekadave të pasluftës: amendamentet kushtetuese të mesit të dhjetorit, flamuri shqiptar i lejuar nga viti 1969 dhe, në fund të atij viti, vendimi që fakultetet ekzistuese të shndërroheshin në një universitet të plotë. Lëvizja studentore e 1968-ës fitoi kështu pikërisht atë që kishte kërkuar me emër.

Themelimi: 18 nëntor 1969 – 15 shkurt 1970

Pas ligjit të 18 nëntorit 1969, kuvendi themelues u mblodh më 13 shkurt 1970, dhe dy ditë më vonë, më 15 shkurt, u mbajt mbledhja solemne, data që u shpall Dita e Universitetit. Universiteti i ri lindi me katër fakultete me seli në Prishtinë: Fakultetin Filozofik, Fakultetin Juridiko-Ekonomik, Fakultetin Teknik dhe Fakultetin e Mjekësisë. Mësimi zhvillohej në shqip e në serbokroatisht; ky ishte universiteti i parë në Jugosllavi që ofroi arsim të lartë në gjuhën shqipe.

Po atë vit universiteti nënshkroi një marrëveshje me Universitetin e Tiranës: gjatë pesë viteve në vijim mbi dyqind pedagogë nga Tirana erdhën në Prishtinë për të ngritur kurset në shqip, me tekste të shtypura në Shqipëri. Ishte ura akademike mes dy pjesëve të kombit.

Dhjetëvjeçari i rritjes dhe çmimi i saj

Brenda dhjetë vjetëve numri zyrtar i studentëve arriti në 47 mijë, shifër që më vonë u pranua si e fryrë për të marrë më shumë fonde federale; numri i vërtetë besohej rreth 30 mijë, me mbi një mijë pedagogë. Ndërmjet 1968-ës dhe 1978-ës, pjesa e shqiptarëve në trupin studentor të Kosovës u ngrit nga 38 në 72 për qind. Universiteti nxori brezin që mbushi shkollat, gazetat, institutet dhe administratën e autonomisë që Kushtetuta e 1974-ës do ta kurorëzonte.

Por nxori edhe më shumë të diplomuar sesa vende pune. Ekonomia e Kosovës, e ndërtuar mbi minierat e industrinë e rëndë, nuk i thithte dot: në kohën e demonstratave të 1981-shit zyrtarisht ishin 67 mijë të papunë të regjistruar, ndërsa vëzhguesit e vlerësonin numrin e vërtetë në 250 mijë. Edhe në vetë Komitetin Qendror të Serbisë u tha se zgjerimi i arsimit të lartë ishte kthyer në valvul shkarkimi për papunësinë. Ishte një brez i shkolluar pa vend në ekonominë e vet.

Marsi i 1981-shit: nga mensa te gjendja e jashtëzakonshme

Më 11 mars 1981, në mensën e universitetit, sipas rrëfimit të njohur një student gjeti një buburrec në supë dhe e hodhi tabakën përdhe; shpejt të paktën 500 studentë protestonin para ndërtesës administrative, dhe pas arrestimeve të para turma u rrit në tri deri katër mijë vetë. Dy javë më vonë kërkesave për kushte iu shtuan parullat politike, ndër to edhe Republika e Kosovës. Më 1 prill në Prishtinë erdhën nxënësit e Podujevës dhe u dëgjua emri i Adem Demaçit; të nesërmen tanket dolën në rrugë, demonstratat u përhapën në Podujevë, Vushtrri, Gjilan, Gjakovë, Ferizaj e Mitrovicë, dhe në Kosovë u shpall gjendja e jashtëzakonshme.

Numri i të vrarëve mbetet i kontestuar: shifra zyrtare foli për nëntë demonstrues e një polic, ndërsa Amnesty International përmendi mbi treqind shqiptarë të vrarë. Mbi 2.000 shqiptarë u arrestuan, dhe deri më 1986 rreth 1.200 vetë kishin marrë dënime të rënda me burg. Pas demonstratave të 1981-shit regjimi e shpalli universitetin qendër të indoktrinimit nacionalist, ia uli numrin e studentëve dhe i ktheu programet drejt shkencave teknike e ekzakte, larg shkencave humane.

1990–1991: universiteti nën masat e dhunshme

Pas heqjes së autonomisë në mars 1989, Serbia e mori universitetin nën kontroll hap pas hapi. Me vendimin e 7 gushtit 1990, të ashtuquajturat masa të përkohshme u zbatuan fillimisht në Fakultetin e Mjekësisë: drejtimi i ligjshëm i fakultetit u shkarkua dhe u zëvendësua me një drejtim të emëruar nga Kuvendi i Serbisë. Pastaj u shkarkuan rektori, prorektori dhe të gjithë dekanët shqiptarë. Vendimi i Kuvendit të Serbisë i 27 qershorit 1991 për masa të detyrueshme në Universitetin e Prishtinës e mbylli rrethin: nga viti akademik 1991/92 studentët dhe pedagogët shqiptarë u ndaluan të hynin në ndërtesat e tyre, ndërsa kampusi, bibliotekat, institutet dhe konviktet mbetën për studentët serbë e joshqiptarë. Nga rreth një mijë pedagogë shqiptarë, vetëm 27 i pranuan masat dhe vazhduan punën në universitetin e serbizuar.

Më 31 gusht 1991 grupi punues për arsimin, ku bënte pjesë Fehmi Agani, bisedoi pa asnjë rezultat me një delegacion të qeverisë serbe. Më 23 shtator stafi shkencor i universitetit organizoi një protestë para Fakultetit Filozofik, ku morën pjesë rreth 20 mijë qytetarë. Më 1 tetor fondi krahinor për arsimin e lartë ndërpreu financimin e studimeve në shqip, dhe policia i shpërndau studentët që prisnin në oborret e fakulteteve të tyre.

Universiteti nëpër shtëpi (1991–1999)

Më 26 nëntor 1991 u mbajt seanca konstituive e Kuvendit të Universitetit. Trembëdhjetë fakultete dhe shtatë shkolla të larta e nisën mësimin në rreth 250 objekte private, dhe më 17 shkurt 1992 universiteti u rihap në hapësira të përshtatura: shtëpi që familjet shqiptare i lëshuan vullnetarisht, garazhe e lokale të tjera, kryesisht në periferi të Prishtinës. Rektori Ejup Statovci, që u kishte kërkuar organeve të imponuara lirimin e ndërtesave, u burgos në janar 1992 dhe u lirua më 28 janar pas protestave të pedagogëve; në mars 1993 u arrestua e u dënua sërish për të njëjtën kërkesë.

Sistemi paralel mbahej nga një tatim vullnetar prej tre për qind, i paguar në Kosovë e sidomos në mërgatë; sipas një studimi të vitit 2023, 90 për qind e këtyre të ardhurave shkonin për arsimin. Nga qershori 1994 deri në nëntor 1996 u botuan 54 tekste universitare, dhe më 1997 u hap Fakulteti i Mësuesisë. Por çmimi ishte i rëndë. Studentët e Mjekësisë e mësonin anatominë në Shqipëri, sepse në Prishtinë nuk kishin kufoma për studim; policia shpesh i keqtrajtonte, i rrihte e i arrestonte pedagogët dhe studentët; shumë djem braktisën studimet dhe emigruan për t'i shpëtuar rekrutimit. Në vitin akademik 1991/92 u regjistruan 4.380 nga 7.161 studentë të planifikuar, dhe në 1992/93 gjithsej 5.645 nga 7.179. Edukatorët shqiptarë e pranonin hapur se cilësia vuante; qëllimi ishte që mësimi të mos ndërpritej.

1 tetori 1997: marshimi për ndërtesat

Më 1 shtator 1996, me ndërmjetësimin e bashkësisë katolike italiane Sant'Egidio, Ibrahim Rugova në Prishtinë dhe presidenti i Serbisë, Sllobodan Millosheviq, në Beograd nënshkruan një marrëveshje për kthimin e nxënësve e studentëve shqiptarë në shkolla e fakultete. Një vit më vonë ajo nuk ishte zbatuar. Unioni i Pavarur i Studentëve i Universitetit të Prishtinës (UPSUP) thirri protestën paqësore të 1 tetorit 1997: kolona u nis nga lagjja Velania, ku rektorati ishte vendosur në një shtëpi private, drejt kampusit nga i cili studentët ishin dëbuar. Disa qindra policë me pajisje kundër trazirave rrahën me shkopinj dhjetëra demonstrues, hodhën gaz lotsjellës dhe arrestuan disa drejtues, mes tyre rektorin e universitetit paralel. Radio Evropa e Lirë raportoi rreth 20 mijë protestues; shtypi shqiptar i kohës shkroi për mbi 30 mijë studentë e profesorë.

Protestat vazhduan më 29 tetor, 29 nëntor e 30 dhjetor 1997 dhe në pranverën e 1998-ës. Më 23 mars 1998, në Prishtinë, Fehmi Agani dhe dy përfaqësues të tjerë shqiptarë nënshkruan me palën serbe, në praninë e Sant'Egidios, masat për zbatimin e marrëveshjes: Instituti Albanologjik do të hapej për përdoruesit e vet më 31 mars, dhe fakultetet do të riktheheshin me radhë deri në fund të qershorit, me ndërrime paradite e pasdite. Fakulteti i Makinerisë u kthye në lokalet e veta më 18 maj 1998; ndërtesën e Fakultetit Teknik studentët serbë e demoluan një ditë para dorëzimit.

Lufta, kthimi dhe emri i Hasan Prishtinës

Universiteti paralel punoi deri më 21 mars 1999, tri ditë para nisjes së bombardimeve të NATO-s. Gjatë luftës u vranë 322 studentë dhe 8 mësimdhënës të tij. Menjëherë pas luftës ai u rihap dhe u kthye në kampus; komponenti serb u zhvendos në fillim të shekullit XXI në pjesën me shumicë serbe të Mitrovicës, ku vepron më vete, ndërsa shumë serbë vazhdojnë ta quajnë Universitet të Prishtinës. Më 2012 Bordi drejtues, me propozim të Senatit, vendosi që universiteti të mbante emrin e Hasan Prishtinës (1873–1933). Arsimi i lartë publik u shtri me kohë edhe jashtë Prishtinës: universiteti i Gjakovës, i krijuar me vendim të qeverisë më 6 mars 2013, mban emrin e Fehmi Aganit.

Sot, sipas faqes së vet zyrtare, Universiteti i Prishtinës ka katërmbëdhjetë fakultete dhe mbi 23 mijë studentë, dhe mbetet universiteti publik më i madh i Kosovës; në të studiojnë edhe shqiptarë nga Serbia, Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi. Dita e tij festohet më 15 shkurt. Kosova e kërkoi këtë universitet me parulla më 1968, e mbajti me tatimin e mërgatës nëpër shtëpi të huazuara gjatë viteve 1990, dhe studentët e tij u kthyen në ndërtesat e veta vetëm pas marshimit të 1997-ës dhe luftës së 1999-ës.