Plenumi i Brionit: dita kur ra Rankoviqi dhe Kosova mori frymë

Më 1 korrik 1966, në ishullin e Brionit, Plenumi i Katërt i KQ-së së Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë rrëzoi nga pushteti Aleksandër Rankoviqin — njeriun e dytë të shtetit, ministrin e brendshëm dhe arkitektin e aparatit që i kishte mbajtur shqiptarët nën mbikëqyrje policore për dy dekada. Rankoviqi nuk ra për krimet ndaj shqiptarëve; ra sepse ishte dokumentuar duke përgjuar vetë Titon. Por pasoja për Kosovën ishte reale: epoka e dosjeve, e aksioneve dhe e shpërnguljeve të detyruara mori fund brenda pak muajsh.

Çfarë dokumentohet

• 1 korrik 1966: Plenumi i Katërt i KQ të LKJ-së në Brioni; Rankoviqi shkarkohet nga të gjitha funksionet;
• Akuza formale: keqpërdorimi i shërbimit të sigurimit (UDB) — përfshirë përgjimin e vetë Titos — dhe lidhjet e dyshuara me Moskën;
• Në Kosovë pasuan: dorëheqje e spastrime në UDB-në lokale, hetime për torturat e aksionit të armëve, dhe hapja e rrugës për kuadro shqiptare në administratë sipas përbërjes etnike;
• Shpërngulja e nxitur drejt Turqisë — që kishte zbrazur dhjetëra mijëra familje — ra ndjeshëm dhe praktikisht u ndal; u regjistruan edhe kthime;
• Dy vjet më vonë, brezi i parë pa frikën e UDB-së doli në rrugë: demonstratat e nëntorit 1968.

Pse ra Rankoviqi

Historiografia është e qartë dhe e pakëndshme njëkohësisht: persekutimi i shqiptarëve nuk ishte arsyeja e rënies. Rankoviqi u rrëzua si kërcënim i brendshëm — aparati i tij kishte përgjuar deri edhe dhomat e Titos, dhe krahu reformist i partisë e shihte si pengesën kryesore të decentralizimit. Krimet ndaj shqiptarëve u bënë publike PAS rënies, si municion kundër një njeriu tashmë të mundur. Kosova përfitoi nga një luftë pushteti që nuk e kishte palë.

Çfarë ndryshoi — dhe çfarë jo

Pas Brionit, presioni policor mbi shqiptarët u zbut ndjeshëm: aksionet masive nuk u përsëritën, shpërngulja u ndal, dhe në administratë e universitet filloi punësimi i kuadrove shqiptare. Ky "shkrirje" krijoi hapësirën ku u bënë të mundshme demonstratat e 1968-ës, universiteti dhe rruga drejt autonomisë së 1974-ës. Por vetë sistemi mbeti: UDB-ja vazhdoi të ekzistonte, dosjet nuk u hapën kurrë plotësisht, dhe brenda 15 vjetësh — pas 1981-shit — Kosova do ta njihte sërish gjendjen e jashtëzakonshme.