Plenumi i Brionit

Më 1 korrik 1966, në ishullin e Brionit, Plenumi i Katërt i Komitetit Qendror të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë shkarkoi nga të gjitha funksionet Aleksandër Rankoviqin — njeriun e dytë të shtetit, zotin e aparatit të sigurimit, arkitektin e dy dekadave mbikëqyrjeje policore mbi shqiptarët. Ai nuk ra për atë që u kishte bërë atyre. Ra sepse kishte përgjuar Titon.

Përmbajtja6 pjesë

1. Kush ishte Rankoviqi
2. Pse ra vërtet
3. Çfarë ndryshoi në Kosovë
4. Hapësira që u hap
5. Çfarë nuk ndryshoi
6. Trashëgimia

Pse ka rëndësi

Sepse ishte dita kur epoka e dosjeve mbaroi — dhe sepse mënyra si mbaroi thotë gjithçka për pozitën e shqiptarëve në Jugosllavi. Kosova nuk u çlirua nga një lëvizje e vetën, nga një marrëveshje apo nga një presion ndërkombëtar. Ajo përfitoi nga një grindje pushteti brenda elitës serbe dhe jugosllave, në të cilën nuk ishte palë. Lirimi erdhi si efekt anësor.

Kush ishte Rankoviqi

Aleksandër Rankoviq ishte nënkryetar i Jugosllavisë dhe për gati dy dekada zotëruesi i Sigurimit Shtetëror (UDB). Në Kosovë emri i tij u bë sinonim i një regjimi të veçantë: aksioni i armëve i viteve 1955-56, dosjet e hapura me dhjetëra mijëra, burgu i Nishit, dhe presioni që shtyu dhjetëra mijëra familje drejt Turqisë. Në praktikë Kosova administrohej si territor nën mbikëqyrje, me një aparat sigurimi ku shqiptarët ishin pakicë e vogël e kuadrit.

Pse ra vërtet

Akuza formale në Brioni ishte keqpërdorimi i shërbimit të sigurimit. Thelbi i saj nuk kishte të bënte me Kosovën: aparati i Rankoviqit ishte dokumentuar duke përgjuar vetë Titon dhe rrethin e tij më të ngushtë, dhe dyshohej edhe për lidhje me Moskën. Për krahun reformist të partisë, i cili synonte decentralizimin e federatës, ai ishte njëkohësisht rreziku personal dhe pengesa politike. Krimet ndaj shqiptarëve u bënë publike pas rënies, si municion kundër një njeriu tashmë të mundur — jo si shkak i saj.

Çfarë ndryshoi në Kosovë

Brenda muajsh pasuan dorëheqje dhe spastrime në degët lokale të UDB-së, dhe u hapën hetime për torturat e viteve '50 — hetime që dëshmitë e mbledhura dekada më vonë i përshkruajnë si të pjesshme, por reale. Filloi punësimi i kuadrove shqiptare në administratë sipas përbërjes etnike, parim që deri atëherë ekzistonte vetëm në letër. Shpërngulja e nxitur drejt Turqisë ra ndjeshëm dhe praktikisht u ndal; u regjistruan edhe kthime familjesh që kishin ikur në dekadën e mëparshme.

Hapësira që u hap

Rëndësia e vërtetë e Brionit matet me atë që u bë e mundur pas tij. Brezi i parë i shkolluar pas luftës doli nga frika dhe filloi të kërkonte me zë: dy vjet më vonë, në nëntor 1968, studentët e Prishtinës mbushën rrugët duke kërkuar Republikë dhe Universitet. Universiteti i Prishtinës u themelua, institutet dhe akademia u hapën, dhe amendamentet kushtetuese çelën rrugën drejt statusit të vitit 1974. Asnjë prej këtyre nuk ishte e mendueshme para 1 korrikut 1966.

Çfarë nuk ndryshoi

Sistemi mbeti. UDB-ja vazhdoi të ekzistonte, dosjet nuk u hapën kurrë plotësisht, dhe përgjegjësia penale për torturat e viteve '50 nuk u vendos në asnjë gjyq publik. Rankoviqi nuk u dënua: u përjashtua nga partia, u tërhoq në jetë private dhe vdiq më 1983 — funerali i tij në Beograd tërhoqi turma, gjë që tregoi se çfarë vazhdonte të përfaqësonte ai për një pjesë të opinionit serb. Dhe brenda pesëmbëdhjetë vjetësh, pas 1981-shit, Kosova do të njihte sërish gjendjen e jashtëzakonshme.

Brioni nuk ishte vetëm ngjarje kosovare. Rënia e Rankoviqit hoqi pengesën kryesore ndaj decentralizimit të federatës, dhe dekada që pasoi — reformat e viteve '60, pastaj Kushtetuta e 1974-ës — e zhvendosi peshën nga Beogradi drejt republikave dhe krahinave. Kosova hyri në atë proces si përfituesja më e dukshme, me institucione që nuk i kishte pasur kurrë: universitet, akademi, përfaqësim të vetin në organet federative. Ishte, për rreth pesëmbëdhjetë vjet, kthesa më e mirë që epoka jugosllave u ofroi shqiptarëve.

Trashëgimia

Në kujtesën shqiptare Brioni qëndron si e vetmja datë e epokës jugosllave që kujtohet si lehtësim. Por ajo mbart edhe mësimin e vet, të pakëndshëm: një popull mbeti dy dekada nën mbikëqyrje jo sepse kishte humbur një betejë, por sepse askush me pushtet nuk e kishte interes ta ndryshonte atë gjendje — dhe u lirua kur, më në fund, dikush pati.