Deçani

Deçani është qyteti i Dukagjinit që rri rrëzë Bjeshkëve të Nemuna, pranë grykës nga del Lumbardhi, në mes të rrugës nga Peja në Gjakovë. Rreth tij shtrihen Isniqi, Carrabregu, Drenoci, Gllogjani e Strellci: fshatra me kulla guri, ku kujtesa e vendit e vendos besën e krerëve të vitit 1910, dhe që më 1998 u bënë vija e parë e luftës në brezin kufitar me Shqipërinë. Sipas regjistrimit të vitit 2024 të Agjencionit të Statistikës së Kosovës, komuna ka 27.775 banorë, 27.266 prej tyre shqiptarë.

Pse ka rëndësi

• Deçani është vendi i kullës: qyteti, Isniqi dhe Drenoci ruajnë kullat më të njohura të komunës, shtëpi-kala prej guri që, sipas Databazës së Trashëgimisë Kulturore, u bënë simbol i qëndresës gjatë Lëvizjes Kombëtare.
• Dokumenti më i vjetër i shkruar për trevën, karta e vitit 1330, përmend fshatra e katunde vllehësh e shqiptarësh në luginën e Drinit të Bardhë, dhe kartat e asaj kohe ruajnë emra shqiptarë si Tanush, Progon e Gon.
• Më 1998–1999 komuna u bë vatër e luftës: deri në dhjetor 1998, sipas OSBE-së, mesatarisht gjysma e shtëpive në fshatrat e saj ishin të pabanueshme, dhe në pranverën e vitit 1999 forcat serbe i dëbuan banorët fshat pas fshati drejt Shqipërisë.

Nën Bjeshkët e Nemuna, në grykën e Lumbardhit

Komuna e Deçanit shtrihet në perëndim të Kosovës, në skajin perëndimor të Rrafshit të Dukagjinit, dhe kufizohet me Pejën në veri, me Gjakovën në jug, me Junikun në perëndim e me Malin e Zi në veriperëndim. Pjesa e ulët e saj është fushë bujqësore; pjesa e lartë janë bjeshkët, që komuna i quan edhe Alpet Shqiptare. Nga majat e tyre burojnë dy lumenj, Lumbardhi i Deçanit dhe Lumbardhi i Lloqanit, dhe secili ka çarë grykën e vet: Gryka e Deçanit, me kanjonin e Lumbardhit, dhe Gryka e Lloqanit. Pyje pishe e gështenje mbulojnë brezin malor, dhe në verë jeta ngjitej lart, në tëbanat, ngulimet stinore ku familjet kullotnin bagëtinë. Sipas planit zhvillimor të komunës, Parku Kombëtar Bjeshkët e Nemuna zë 54,41 për qind të territorit të saj.

Dardanët dhe karta e vitit 1330

Treva është e banuar që në parahistori. Plani zhvillimor i komunës shënon një fortifikim parahistorik në Baballoq, një tumë në Irzniq, lokalitete romake në Irzniq e Rastavicë, një fortifikim të antikitetit të vonë në Strellc të Epërm dhe një kala antike në Belle. Komuna e lidh popullsinë e lashtë të trevës me dardanët, fisin ilir që i dha emrin Dardanisë.

Shkrimi i parë për trevën lidhet me manastirin ortodoks serb të ngritur në mesin e shekullit XIV në dalje të grykës, të cilin UNESCO e shpalli trashëgimi botërore më 2004. Sipas Noel Malcolmit, karta me të cilën mbreti e themeloi më 1330 përmend fshatra e katunde vllehësh e shqiptarësh në luginën e Drinit të Bardhë; katundi ishte atëherë ngulimi i barinjve. Kur studiuesi Stojan Stanojević shqyrtoi më 1929 emrat e kartave të Deçanit, gjeti etër me emra shqiptarë e bij me emra serbë, dhe anasjelltas: një Tanush me një bir Boljko, një Bogdan me një bir Progon, vëllezër si Gon e Drajko. Malcolm vëren se rastet e etërve me emra serbë e të bijve me emra shqiptarë janë pak më të shumta se e kundërta, gjë që flet kundër tezës së një asimilimi të shpejtë e të njëanshëm, ndonëse në një Kosovë ku sundonin kisha e gjuha serbe rrjedha e përgjithshme duhet të ketë qenë drejt sllavizimit.

Kulla, shtëpia prej guri e Dukagjinit

Vendbanimet e Deçanit, shkruan komuna, ishin kryesisht fshatra me kulla, të ngritura së pari për të banuar e së dyti për t'u mbrojtur nga sulmet. Plani zhvillimor e përshkruan kullën si shtëpi të fortifikuar prej guri të gdhendur, me tri a katër kate dhe me porta, dritare e frëngji me hark: përdhesa për bagëtinë, kati i dytë për banim dhe kati i sipërm për odën e burrave, ku pritej miku, me tavan të punuar me dorë, zbukurime druri dhe oxhakun në ballë. Kulla e Zymer Himës, në pjesën e vjetër të qytetit, është e shekullit XVIII; lufta e viteve 1998–1999 e dëmtoi rëndë, më 2009 u restaurua, dhe sot është muzeu etnografik i qytetit. Databaza e Trashëgimisë Kulturore shënon se kulla, përtej banimit, u bë gjatë Lëvizjes Kombëtare Shqiptare simbol i qëndresës dhe i luftës për liri.

Komplekset më të njohura janë në fshatra: në Isniq, me kullat e Osdautajve e të Kuklecëve, dhe në Drenoc, me kullat e Mazrekajve e të Binakajve. Kulla e Ramë Shabanit në Prapaqan, e gjysmës së dytë të shekullit XIX, u granatua më 1998 nga forcat ushtarake e policore serbe dhe mbeti vetëm me muret mbajtëse. Isniqi tërhoqi edhe studiues të huaj: më 1974–1975 antropologia norvegjeze Berit Backer kaloi një vit atje, dhe studimi i saj mbi familjen shqiptare të Kosovës, Behind Stone Walls (Pas mureve prej guri), u botua pas vdekjes së saj, më 2003, në Pejë.

Besa e 1910-s dhe Juniku i 1912-s

Në fund të marsit 1910, sipas Malcolmit, krerët e dymbëdhjetë fiseve të Kosovës Perëndimore u mblodhën pranë Pejës dhe vendosën të ngriheshin bashkë kundër xhonturqve. Kujtesa e Deçanit e lidh atë besë me dy vende të veta: komuna shënon Besën Kombëtare të Verrave të Llukës, në Llukë të Epërme, në mars 1910, ndërsa plani i saj zhvillimor shënon Kuvendin e Parisë, mbledhjen e krerëve, të mbajtur në prill të atij viti në kullën e Osdautajve në Isniq. Kryengritja u shtyp deri në fund të qershorit, kur ushtria osmane mori edhe Gjakovën e Pejën; Mahmud Shevqet Pasha, që mori vetë komandën e trupave, urdhëroi, sipas shefit të tij të shtabit që citon historiani George Gawrych, rrënimin e kullave dhe u rekomandoi oficerëve fshikullimin e atyre që mbanin armë.

Dy vjet më vonë, në fund të majit 1912, disa mijë kryengritës u mblodhën në Junik, fshatin fqinj mes Pejës e Gjakovës. Prijësit, mes tyre Hasan Prishtina, Bajram Curri dhe Isa Boletini, lidhën një besë të përgjithshme për të rrëzuar regjimin xhonturk dhe i dërguan Stambollit një program me dymbëdhjetë pika. Synimet e asaj kryengritjeje do të përmbusheshin, në njëfarë mënyre, në Shqipëri, por jo në Kosovë: pas Luftës Ballkanike, në nëntor 1913, Serbia dhe Mali i Zi ranë dakord që Peja, Deçani e Gjakova t'i mbeteshin Malit të Zi.

Nën Malin e Zi, Austrinë e Jugosllavinë

Nga fundi i vitit 1915 deri më 1918 trevën e administroi Austro-Hungaria; pas saj u kthye pushteti serbo-malazez, dhe më 1929 Deçani u përfshi në Banovinën e Zetës. Në vitet e lëvizjes kaçake, Juniku fqinj u bë zonë e çmilitarizuar dhe strehë për Azem Bejtën dhe shumë kaçakë të tjerë. Ushtria jugosllave e sulmoi rëndë në qershor 1922, dhe në fund të janarit 1923 Ahmet Zogolli, tashmë armik i betuar i kryengritësve të Kosovës, dërgoi ushtrinë shqiptare t'i dëbonte kaçakët nga zona. Në Luftën e Dytë Botërore treva ishte në zonën italiane deri më 1943, pastaj nën sundimin gjerman. Më 1989 organet e komunës u shpërbënë dhe u vendos administrata e dhunshme serbe, ndërsa shqiptarët ngritën organet paralele të Republikës së Kosovës.

Duboviku i Gërvallëve

Nga fshati Dubovik dolën dy emra të rezistencës së mërgatës. Jusuf Gërvalla lindi aty më 1 tetor 1945; më 1959 familja u shpërngul në Slloveni, ndërsa ai mbeti në Pejë për të mbaruar shkollën. I vëllai, Bardhosh Gërvalla, lindi në Dubovik më 1951 dhe ishte tetë vjeç kur u nis me familjen. Jusufi iku në Gjermani pas arrestimeve të dhjetorit 1979 dhe nxori atje gazetat Lajmëtari i Lirisë e Zëri i Kosovës; sipas Telegrafit, në verën e vitit 1980 u lidh me një grup ilegal në rrethin e Deçanit dhe përmes tij ngriti komitetin e organizatës së vet për komunën. Më 17 janar 1982, në Untergruppenbach të Gjermanisë, të dy vëllezërit u vranë bashkë me Kadri Zekën. Kulla e Jusuf Gërvallës në Dubovik është sot kullë-muze. Nga Strellci i Epërm ishte Tahir Zemaj, kryekomandanti i FARK-ut, Forcave të Armatosura të Republikës së Kosovës.

1998: vija e parë e Dukagjinit

Lufta e hapur erdhi në Deçan në pranverën e vitit 1998. Sipas Human Rights Watch, në fund të prillit dhe në fillim të majit UÇK-ja mori nën kontroll fshatrat në verilindje të rrugës Deçan–Gjakovë, me shtab në Gllogjan; serbët e atyre fshatrave u detyruan të largoheshin dhe u strehuan në qytetin e Deçanit. Në javën e 25 majit policia serbe dhe ushtria jugosllave nisën ofensivën më të madhe deri atëherë kundër fshatrave në kufi me Shqipërinë, nga Peja deri në Gjakovë. Refugjatët i treguan organizatës për granatime në Deçan, Junik, Carrabreg, Prilep, Isniq e Strellc; pas sulmeve shumica e fshatrave u shkatërruan sistematikisht dhe bagëtia u vra, që askush të mos kthehej shpejt. Rreth 15.000 vetë kaluan malet për në Shqipëri dhe rreth 30.000 ikën në Mal të Zi. Juniku ra më 16 gusht, pas javësh luftimesh.

Regjistri i atij viti ka edhe një faqe të rëndë për UÇK-në. Më 9 shtator policia serbe njoftoi se kishte gjetur pranë Gllogjanit, në një kanal te liqeni i Radoniqit, trupat e njerëzve që i quante të vrarë nga UÇK-ja; deri më 16 shtator ishin mbledhur 34 trupa, 11 të identifikuar, mes tyre edhe shqiptarë. Human Rights Watch kërkoi për Gllogjanin, si për akuzat e tjera, hetim mjeko-ligjor të pavarur. Deri në dhjetor, sipas OSBE-së, në afro 40 fshatrat e komunës mesatarisht gjysma e shtëpive ishin të pabanueshme; përfaqësuesit vendorë vlerësonin në fillim të marsit 1999 se në luftimet e vitit 1998 ishin vrarë rreth 200 vetë e 60 ishin zhdukur, dhe se nga rreth 60.000 banorë kishin mbetur afro 15.000. Vetë qyteti kishte rënë në rreth 1.400 banorë, më pak se një e treta e numrit të paraluftës.

Pranvera e vitit 1999

Në mars 1999, sipas Tribunalit të Hagës, komanda e Zonës Operative të Dukagjinit të UÇK-së ishte në Gllogjan, ndonëse vendi i saj ndryshonte. Më 22 mars ushtria jugosllave mori kontrollin e Deçanit. Më 25 mars paraushtarakët u dhanë banorëve të Carrabregut të Epërm pesë minuta për t'u larguar, përndryshe do t'i vrisnin; të nesërmen policia zbrazi Carrabregun e Ulët, ndërsa forcat serbe u vunë zjarrin shtëpive të Drenocit. Më 27 mars, ndërsa shqiptarët e qytetit festonin Bajramin, një oficer i ushtrisë u dha tridhjetë minuta për të ikur. Rreth 28 marsit Strellci i Epërm, me afro 2.500 banorë, u rrethua me tanke e policë dhe u urdhërua të zbrazej brenda pesë minutash. Më 30 mars banorët e Belegut, bashkë me të zhvendosurit e strehuar aty, u nisën me kolonë të shoqëruar nga policia e ushtria drejt Shqipërisë: Tribunali vërtetoi se aty u krye krimi i dëbimit. Rreth 1 prillit forcat serbe rrethuan dhe granatuan me 13 tanke Isniqin, fshatin me afro 4.050 banorë, dhe shefi i policisë së Deçanit u dha banorëve një orë kohë për t'u larguar.

Deçani u bë edhe rrugë kalimi për mijëra të dëbuar nga Peja, Istogu e Klina, që në pikat e kontrollit u grabitën. Më 7 maj, data më e mundshme sipas OSBE-së, pranë shkollës së mesme të qytetit, tre a katër serbë me uniforma kamuflazhi e maska të zeza ndalën një kolonë të zhvendosurish nga Istogu dhe vranë tetë prej tyre, mes tyre një baba me dy djemtë e vet. Sipas planit zhvillimor të komunës, Deçani doli nga lufta i shkatërruar pothuajse 99 për qind; komuna numëron 270 dëshmorë, 124 martirë të vrarë dhe 73 të zhdukur. Rrëfimi i plotë i atyre javëve është te Dëbimi masiv i shqiptarëve nga Kosova.

Deçani sot

Regjistrimi i vitit 2024 i Agjencionit të Statistikës së Kosovës numëroi në komunë 27.775 banorë rezidentë: 27.266 shqiptarë, 341 egjiptianë dhe pakica më të vogla. Vetë qyteti ka 3.135 banorë, dhe bashkë me dy Carrabregët, që regjistrimi i llogarit pjesë urbane, 5.390. Isniqi ka 2.746 banorë, rreth një të tretën më pak se 4.050 banorët që i numëronte OSBE-ja para luftës, dhe Gllogjani 761. Plani zhvillimor i komunës regjistron Pishat e Deçanit dhe Verrat e Llukës, vendin e besës së vitit 1910, si peizazhe kulturore. Mbi 98 për qind e banorëve të komunës janë shqiptarë, dhe fshatrat që më 1999 u zbrazën brenda pesë minutash janë sërish të banuara, ndërsa një pjesë e kullave që lufta i rrënoi janë rindërtuar.