Untergruppenbach 1982: atentati me të cilin Beogradi e ndoqi Kosovën jashtë kufirit

Untergruppenbach është një qytezë prej pak mijëra banorësh në qarkun e Heilbronit, në Baden-Württemberg — kishë e vjetër, kodra vreshtash, një kështjellë mbi fshat. Mbrëmjen e 17 janarit 1982, në një rrugë të saj me borë, një BMW e gjelbër doli ngadalë nga garazhi dhe u ndal te një kryqëzim. Dy burra dolën nga një kantier ndërtimi dhe qëlluan nga tre metra largësi. Brenda makinës ishin tre veprimtarë të lëvizjes kombëtare shqiptare në mërgim: Jusuf Gërvalla, i vëllai Bardhosh Gërvalla dhe Kadri Zeka. Të tre vdiqën. Katërdhjetë e katër vjet më vonë, dosja gjermane mbetet e pazbardhur dhe asnjë njeri i vetëm nuk është akuzuar për këto tri vrasje.

Pse ka rëndësi

• Është atentati që tregoi se shteti jugosllav i ndiqte kundërshtarët e vet shqiptarë edhe një mijë kilometra jashtë kufirit, në territorin e një shteti perëndimor.
• Të tre të vrarët drejtonin rrjetet klandestine të mërgatës që, tridhjetë ditë më vonë, u bashkuan në një organizatë të vetme — trungu prej të cilit doli Ushtria Çlirimtare e Kosovës.
• Hetimi gjerman ngriti një Sonderkommission të posaçme dhe nuk arriti kurrë te një i akuzuar; prokurori i kohës u shpreh se gjithçka çonte te shërbimi sekret jugosllav, por çështja mbetet zyrtarisht e pazgjidhur.

Nata e 17 janarit

Rrjedha e ngjarjes njihet me hollësi nga hetimi policor dhe nga raportimi gjerman i javëve që pasuan. Bardhosh Gërvalla po nxirrte makinën nga garazhi, duke ecur prapa rreth dyzet metra mbi borë, kur u ndal te kryqëzimi. Prej kantierit përballë dolën dy burra. I pari qëlloi nga afërsia e tre metrave; i dyti iu afrua makinës dhe qëlloi sërish, që të mos mbetej askush gjallë. Dëshmitarët i panë të dy të largoheshin në këmbë. Motori mbeti në punë me këmbën e drejtuesit mbi pedale, derisa makina u përplas te një garazh përballë rrugës.

Der Spiegel, që e trajtoi rastin po atë vit, e përmblodhi ekzekutimin me numra: dymbëdhjetë të shtëna me pistoleta të kalibrit 7,65 mm, dhjetë prej të cilave në zemër, mushkëri e qafë. Bardhosh Gërvalla u gjet i vdekur pas timonit, i goditur me gjashtë plumba. Kadri Zeka, në sedilje, u qëllua dy herë dhe vdiq në vend. Jusuf Gërvalla, i plagosur rëndë nga dy plumba, arriti i gjallë në spital dhe ndërroi jetë disa orë më pas. Ishte metodë ekzekutimi, jo grindje: një instruktor i policisë së Shtutgartit e cilësoi pikërisht ashtu.

Tre burrat në makinë

Të vrarët nuk ishin tre emra të rastësishëm. Jusuf Gërvalla, tridhjetë e gjashtë vjeç, i lindur më 1 tetor 1945 në Dubovik të Deçanit, ishte poet, muzikant dhe gazetar — autor i tri përmbledhjeve poetike në vitet '70 — që pas demonstratave të 1981-shit kërkoi strehim politik në Gjermani dhe themeloi atje lëvizjen popullore për Republikën e Kosovës. Bardhosh Gërvalla, tridhjetë vjeç, i lindur më 25 shkurt 1951 në të njëjtin fshat, ishte prej vitit 1974 punonjës social në Ludwigsburg dhe prapavija praktike e gjithë punës: kontaktet, pajisjet e shtypit, sallat ku mblidheshin punëtorët shqiptarë. Kadri Zeka, njëzet e tetë vjeç, i lindur më 25 prill 1953 në Poliçkë të Malësisë së Dardanës, drejtonte Organizatën Marksiste-Leniniste të Kosovës dhe ishte para së gjithash botues — gazetar i Radio Prishtinës, njeriu i fletushkave që qarkullonin fshehurazi nëpër Kosovë.

Çka i lidhte të tre ishte funksioni, jo biografia. Ata ishin nyjet organizative të një rrjeti shqiptar të shpërndarë nëpër Evropë — Gjermani, Zvicër, Belgjikë — që e mbante gjallë kërkesën për Republikën e Kosovës pikërisht atëherë kur brenda Kosovës ajo kërkesë ndëshkohej me burg. Ky është kuptimi i vërtetë i vendit ku ranë: rrjeti ishte jashtë kufirit, prandaj edhe ndëshkimi shkoi jashtë kufirit.

«Ishte UDB-ja»

Fjalët e fundit të Jusuf Gërvallës drejtuar policëve gjermanë ishin një emër: UDB-ja, shërbimi sekret jugosllav. Ai emër përcaktoi gjithë hetimin që pasoi. Policia e Heilbronit ngriti një Sonderkommission të posaçme me emrin «Untergruppenbach». Prokurori i çështjes në atë kohë deklaroi se, sipas tij, gjithçka çonte te shërbimi sekret jugosllav dhe se për të, vëllezërit Gërvalla ishin diçka si armiq publikë numër një.

Atentati nuk ishte i izoluar. I njëjti raportim gjerman i asaj periudhe rendit sulme të tjera ndaj emigrantëve politikë nga Jugosllavia — Vehbi Ibrahimi, i vrarë në Bruksel në tetor 1981, dhe Rasim Zenelaj, që i mbijetoi një atentati. Në vitet '70 e '80 shërbimi jugosllav vepronte kundër mërgatës në disa shtete evropiane njëkohësisht, dhe pikërisht kjo shtrirje e bën Untergruppenbach-un jo një krim lokal, por një kapitull të një politike.

Megjithatë, dosja nuk u mbyll kurrë me një emër. Nuk pati asnjë të akuzuar, asnjë proces, asnjë dënim. Dekada më vonë, prokurori përgjegjës në Heilbron, Christoph Meyer, do të thoshte për shtypin lokal se nuk ka drejtime të reja hetimi dhe se, sipas vlerësimit të tij, pak gjëra flasin për përfshirjen e UDB-së — një qëndrim që bie ndesh me atë të kolegut të tij të vitit 1982. Mes dy prokurorëve qëndron katër dekada heshtje institucionale. Se sa peshoi në atë heshtje fakti që marrëdhëniet e Gjermanisë Perëndimore me Jugosllavinë ishin në atë kohë jashtëzakonisht të mira, mbetet pyetja që as sot nuk ka marrë përgjigje zyrtare.

Tridhjetë ditë më vonë: bashkimi

Efekti politik i atentatit ishte i kundërt me atë që kërkonte. Rrjetet klandestine të mërgatës kishin vite që bisedonin për bashkim pa e arritur dot; vrasja e tre organizatorëve njëherësh e mbylli debatin. Më 17 shkurt 1982 — tridhjetë ditë pas Untergruppenbach-ut — përfaqësuesit e Lëvizjes Kombëtare për Çlirimin e Kosovës dhe të Viseve të tjera Shqiptare në Jugosllavi dhe të Partisë Komuniste Marksiste-Leniniste të Shqiptarëve në Jugosllavi u bashkuan në një organizatë të vetme. Më 15 maj të po atij viti iu bashkua edhe Organizata Marksiste-Leniniste e Kosovës, ajo që kishte drejtuar Kadri Zeka.

Nga ky trung doli vargu organizativ që Kosova do ta njihte për një dekadë e gjysmë: lëvizja popullore për Republikën e Kosovës, e riemërtuar në një konferencë klandestine të gushtit 1993 si Lëvizja Popullore e Kosovës — po ajo konferencë ku u shpall Ushtria Çlirimtare e Kosovës. Rruga nga një makinë e shpuar me plumba në një qytezë gjermane deri te lufta e vitit 1998 kalon nëpër këto data. Kjo është arsyeja pse 17 janari nuk kujtohet në Kosovë si përvjetor zie, por si datë themelimi.

Vendi si dëshmi

Ka diçka që Untergruppenbach-u e thotë më qartë se çdo dokument: gjeografia e represionit. Një shtet që e quan çështjen kosovare punë të brendshme nuk dërgon dy vrasës me pistoleta 7,65 në një fshat të Baden-Württembergut. E bën këtë vetëm kur pranon — heshtazi, me veprim — se kundërshtari nuk është më i mbyllshëm brenda kufirit. Mërgata shqiptare nuk ishte prapavijë ndihmëse e lëvizjes; ishte vetë lëvizja, dhe Beogradi e dinte këtë më herët se shumë kush tjetër.

Prandaj ky vend, i largët dhe i panjohur, hyn në hartën e kujtesës shqiptare krahas Prekazit e Prishtinës. Nuk është vend beteje. Është vendi ku u vërtetua se rrjeti shqiptar — i shpërndarë mes shtetesh, i lidhur nga gjuha dhe nga një kërkesë e vetme — ishte bërë mjaft i fortë sa të mos mund të shpërbëhej me arrestime, po vetëm me plumba. Dhe as me plumba nuk u shpërbë: tridhjetë ditë më pas ai u bashkua.

Burimet